PO Go! 2026 - 'Onderbouw!' door Jos Boerties (Hoofd Systeemtoezicht Overheid & Publieke Sector bij de AP)

Op donderdag 12 maart organiseerde CIP, samen met het Privacy team van CIO Rijk, hét privacyevenement voor privacy officers (PO’s) in de publieke sector: PO Go! 2026.

Als privacy officer ondersteun je dagelijks je bestuurder en collega's in de uitvoering bij het bereiken van doelen met inachtneming van privacy. Jos Boerties (Hoofd Systeemtoezicht Overheid & Publieke Sector bij de AP) ging in zijn keynote dieper in op de dimensie Onderbouw! Sah Farooq (CPO bij de gemeente Den Haag) nam ons in haar keynote mee in het aspect Ondersteun!

Transcript

Copy Transcript Copied

00:00:00
 Jos Boerties: We zien dat risico’s vaak worden onderschat en het frame dat er niets mag volgens de AVG. Wij hebben veel gesprekken over wat wij noemen datahonger, doe-redenaties en gebrek aan risicoaggregatie.

00:00:17
 Host: Dit is een podcast opgenomen tijdens PO Go! 2026, het evenement voor privacy officers in de publieke sector, georganiseerd door CIP, Centrum Informatiebeveiliging en Privacybescherming in samenwerking met CIO Rijk, het Privacy team. In deze podcast legt Jos Boerties, manager Systeemtoezicht bij de Autoriteit Persoonsgegevens, uit hoe privacy officers op een verantwoorde manier onderbouwen wat vanuit privacyprincipes nodig en wenselijk is in de organisatie.

00:00:46
 Jos Boerties: Wat doe ik vanuit de AP? Ik ben manager van de afdeling Systeemtoezicht voor overheid en publieke sector. Klinkt redelijk abstract. Waar het op neerkomt, is dat we een beetje de wijkagent van de AP zijn. Wij zijn niet degenen die de handhaving en de onderzoeken doen. Als je met ons aan tafel zit, heb je over het algemeen een vrij leuk gesprek. Om dat even te illustreren. Dit is de handhavingspiramide van Braithwaite. Dat is een bekend model voor toezichthouders. Er zullen er een aantal in de zaal zijn die bij toezichthouders werken. Als je bovenin die piramide zit, heb je een probleem, want dan ben je bewust in overtreding geweest. Meestal zijn mensen niet bewust in overtreding. We merken bij de AP dat mensen best volgzaam zijn als het om de regels gaat.

00:01:42
 Jos Boerties: Vorig jaar heeft de AP 22 onderzoeken gedaan. We hebben 4 boetes gepubliceerd. We hebben vanuit de AP honderd gesprekken gevoerd met privacy officers en organisatie over complexe privacyvraagstukken. Wij doen veel meer aan de voorkant dan in de buitenwereld zichtbaar is. Dat rondje is ongeveer wat mijn afdeling doet. Wij proberen te helpen, zo nodig te waarschuwen, maar meestal zijn wij tweedelijns ondersteuning. Wat is er voor goed systeemtoezicht nodig? Dat begint bij vertrouwen. Wij moeten ervan uitgaan dat er bereidheid is om aan de wet te voldoen. Dat is het beginpunt. Je wilt zelfregulerend vermogen in het veld stimuleren. Nederland is een georganiseerd land. Dat is fijn voor ons. De bancaire sector bijvoorbeeld is enorm gereguleerd.

00:02:48
 Jos Boerties: Als daar privacyvraagstukken zijn, kan het snel in de compliancestroom worden opgepakt. Je wilt lerend vermogen hebben. Er worden fouten gemaakt. Er zal nooit een moment zijn waarop iedereen denkt dat we hier zonder kleerscheuren doorheen komen. Je moet altijd kunnen leren van je fouten. Dat zien we gelukkig veel op privacygebied. Je wilt inzicht en begrip hebben in de uitdagingen die spelen. Dat is relevant voor ons. Ook het gesprek wat we vandaag met elkaar hebben. Ik ben er vandaag de hele dag bij. Ik wil graag met jullie praten over dingen waar je tegenaan loopt. Wat zijn de uitdagingen? Zodat we daar samen naar kunnen kijken. Hoe lossen we dat op een goede manier op?

00:03:33
 Jos Boerties: Je wilt ruimte voor informele ondersteuning en interventies. Vertrouwen begint met in vertrouwen met elkaar wat bespreken. Niet meteen kijken of er een overtreding is, maar kijken of we daarover aan de voorkant het goede gesprek kunnen voeren. Als het toch mis dreigt te gaan, willen we snelle escalatie- en interventiemogelijkheden. Dat doen we ook. Als het nodig is, kunnen we doorpakken naar handhaving. Dat gebeurt niet vaak. Dit is ongeveer ons takenpakket. Wij stimuleren zelfregulering onder andere met gedragscodes. Wij zijn er specifiek ook voor FG's. Dat is niet omdat wij FG's leuker vinden dan privacy officers, maar omdat FG's in de wet een taak hebben en omdat wij die wettelijke taak moeten faciliteren.

00:04:31
 Jos Boerties: Wij doen ook veel aan guidance en voorlichting. Houd de website van AP in de gaten. Er is altijd wel iets wat wat relevant is voor nieuwe vraagstukken. Wij gaan in de komende maanden naar buiten met een stuk over hoe om te gaan met generatieve AI modellen, ook voor overheidsorganisaties. Hoe je dat op een goede manier kan toepassen. Even als voorbeeld van wat er in de pijplijn zit. We doen verkennend onderzoek, onder andere de sectorbeelden, die bij een aantal van jullie bekend zijn. Sectorbeeld overheid van ongeveer twee jaar geleden. Sectorbeeld onderwijs. Daarin pakken we de rode draden. Wat zijn de uitdagingen die we zien binnen een sector? Hoe gaan we daar vanuit de AP mee om?

00:05:11
 Jos Boerties: Adviseren is een van de dingen waar we ons het meest mee bezighouden. We voeren veel gesprekken met organisaties, privacy officers en FG's over vraagstukken waar ze mee zitten. Dat is het algemene beeld van wat wij zoal doen. In Nederland zijn we koploper in digitalisering. Dat vergeten we weleens. We staan in de top vijf van meest gedigitaliseerde landen in Europa. Wereldwijd zijn we behoorlijk ingehaald, maar in Europa staan we nog aan de top. Daardoor leveren we veel van onze dienstverlening digitaal. Er gaat veel goed. Burgers voelen zich ondersteund. De dienstverlening loopt over het algemeen soepel. Mede ook dankzij jullie. Wees daar blij mee. Dat maakt tegelijkertijd dat je als privacy officer dagelijks uitdagingen tegenkomt. Hoe gaan we daarmee om?

00:06:43
 Jos Boerties: Ik wil jullie meenemen in de gesprekken die wij voeren bij de AP. Een aantal denkfouten die we dagelijks zien. Het is een top vijf, maar het is niet limitatief. We zien vanuit het privacyveld veel onderschatting en het frame dat er niets mag van de AVG. Wij hebben veel gesprekken over datahonger. Het kan met data, dus we moeten het met data doen. Veel doelredenaties en een gebrek aan risicoaggregatie. Die laatste moet je zien als een soort Russisch roulette: naarmate de inzet groter wordt, nemen de risico’s exceptioneel toe. Ik zal zometeen een paar voorbeelden geven. Onderschatting. Het beeld aan de rechterkant is Odido. Zijn er klanten van Odido in de zaal? Mag ik handen zien? Ik ben zelf ook klant bij Odido. We zijn allemaal bekende Nederlanders.

00:08:04
 Jos Boerties: Laten we dat met elkaar vaststellen. Vorig jaar zijn ongeveer 5 miljoen Nederlanders slachtoffer geworden van een datalek. Het datalek van Odido betrof 6,2 miljoen mensen. De grote impact van datalekken is een serieuze uitdaging voor ons. Het besef van die impact is nog niet goed genoeg geland. Ook niet binnen het privacyveld. De denkstap die we in de onderbouwing vaak horen, is dat de kans dat het misgaat niet groot is. We hebben maatregelen. Het zal wel goed komen. En dan heb je zo'n incident als Odido. Dan komt het besef dat het ons ook had kunnen overkomen. Dan overkomt het je. Misschien hadden we dit kunnen voorkomen. Tenslotte moet je er als privacyofficer het beste van maken. Dat is geen fijne situatie.

00:09:22
 Jos Boerties: In het kader van cyberincidenten hebben we een zelfevaluatie. Kijk even naar de datalekrapportage van de AP. Daar staan een paar statistieken over die zelfevaluatie. We vragen organisaties of ze het anders hadden kunnen doen. Zijn er maatregelen die je had kunnen treffen die dit hadden kunnen voorkomen? Achteraf zeggen 15% van de organisaties die een cyberaanval hebben gehad, dat ze het niet hadden kunnen voorkomen. Dat is bijvoorbeeld een zero-day lek dat is uitgebuit. Daar konden we niets aan doen. Het grootste deel van de organisaties zegt achteraf dat ze veel meer hadden kunnen doen om dit te voorkomen. Dat is een denkfout waar we zelf wat aan kunnen doen. Deze zal jullie misschien ook bekend voorkomen. Vanuit de AP hebben wij hier ook zelf mee te maken.

00:10:29
 Jos Boerties: Dit was een hele interessante situatie, vooral het onderste deel. Wij zijn ook niet onfeilbaar. We hadden recent een situatie dat wij ons eigen datalek bij onze eigen FG moesten melden. Het is leuk hoe dat dan soms loopt. Iemand enig idee waar deze grafiek uit komt? Ik hoor reclassering. Reclassering Nederland. Dit is geen onderzoek van de AP, maar van de Inspectie JenV. Naar aanleiding van de toeslagenaffaire keken ze binnen het Jenv-domein naar het gebruik van algoritmen. Het eerste verdiepende onderzoek wat ze gedaan hebben, ging over Reclassering Nederland en de voorspelling van de kans op recidieven. Twee weken geleden was dit in het nieuws. Deze voorspelling gaat over gewelddadige recidieven. De conclusie van de Inspectie JenV is dat in 58% van de gevallen de kans op gewelddadige recidivieven door het algoritme werd onderschat.

00:11:40
 Jos Boerties: In de algemene recidivieven werd 75% van de gevallen onderschat. Dan heb je een veiligheidsrisico. Dit is niet iets wat de reclassering willens en wetens heeft gedaan. Hier zit een onderschattingsdenkfout in. We hebben een algoritme. JenV zegt dat hier in de implementatie veel mis is gegaan. Je kan niet blind vertrouwen op de werking van een algoritme. Dat is een conclusie die we op veel plekken zien en die komt ook in dit onderzoek duidelijk naar voren. Lees dit rapport. Er zitten veel vermijdbare zaken in. Een andere denkfout die we in de onderbouwing vaak tegenkomen, is dat de AVG een sta in de weg is voor alle maatschappelijke opgaven. Jullie zullen zit in gesprekken vaak als frame tegenkomen. Bij de AP hebben wij hier vaak last van.

00:12:56
 Jos Boerties: We kunnen beargumenteren dat dit niet het geval is. Ik ga graag het gesprek aan met mensen die dat nog steeds denken. De Rekenkamer heeft hier onderzoek naar gedaan. In 2023 liepen zij ertegenaan dat mensen in onderzoeken informatie wilden delen, maar dat dit vanwege privacyredenen niet mocht. Toen zijn zij dieper in die cases gedoken. Het bleek dat het wel kan, maar je moet aan de voorkant nadenken over grondslagen. Het zit vaak in de kennis binnen de organisatie over wat er mogelijk is. Bij NICPET, de zusterorganisatie van CIP, de Privacy Enhancing Technologies, kun je datasets met elkaar vergelijken, zonder dat het meteen een privacyrisico is. Het kan niet en achteraf gezien kan het wel. Een paar voorbeelden.

00:14:22
 Jos Boerties: In 2022 was er een brief van minister Van Gennip van SZW en die meldde aan de Tweede Kamer dat CZ van plan was om ouders te informeren over de dubbele kinderbijslag waar ze recht op hadden. Ouders die een kind hebben dat intensieve zorg nodig heeft, hebben recht op dubbele kinderbijslag. In de wet uit 2020 was geregeld dat mensen daarop gewezen werden. Er is een groep ouders die al vóór die tijd een indicatiestelling hadden en die niet op de hoogte waren van die mogelijkheid. De regeling werd niet veel gebruikt. Dit zijn ouders die hele hoge kosten hebben. Zij moeten van deze regeling gebruik kunnen maken. De minister gaf aan dat ze hen niet mocht informeren vanwege de privacywetgeving. In de brief aan de Kamer stond dat ze dat toch gingen doen, omdat ze dat belangrijk vonden.

00:15:27
 Jos Boerties: Wij vonden dat een interessante redenering en zijn er dieper ingedoken. De AP kwam tot de conclusie dat dit kon. Het is een verdere verwerking. Jullie hebben die gegevens al onder je. Het gaat om eenmalige informatie. Het is bedoeld om mensen te wijzen op rechten waar ze anders geen gebruik van kunnen maken. Er worden hiermee geen andere grondrechten geschonden. Het is een verwerking die volledig ten gunste is van de betrokkene. Daar kan je niet op tegen zijn. Het staat misschien niet helder in de wet, maar er zijn andere grondslagen waar je het op kan baseren. Er is vaak meer mogelijk dan er gedacht wordt. Het tweede voorbeeld. Het onderzoek naar oversterfte door corona. Hier is commotie over geweest in de Tweede Kamer.

00:16:33
 Jos Boerties: Onderzoekers die aan de deur klopten bij het RIVM hadden het beeld dat die gegevens niet verstrekt mochten worden, want er is nooit heel duidelijk aangegeven dat die gegevens daarvoor verzameld zouden worden. Een pijnpunt wat we bij de AP zien, is dat Nederland met betrekking tot het delen van gegevens voor medisch wetenschappelijk onderzoek achterloopt ten opzichte van andere landen. Daar is het in de wet geregeld dat dat een gerechtvaardigd doel is. In ons zorgsysteem hangt alles af van toestemming. Gegevensuitwisseling in de zorg is enorm foutgevoelig, moeilijk en kostbaar. De AP heeft herhaaldelijk het ministerie verzocht om dit beter in de wet te regelen, want dit is een legitiem doel. In dit specifieke geval was er een andere optie.

00:17:42
 Jos Boerties: Wij kregen een formele adviesvraag van de minister, omdat men er zelfs met de landsadvocaat niet uitkwam om hiervoor een oplossing te bedenken. Het CBS mag statistisch onderzoek doen. Dat onderzoek mag je verrijken. Onderzoekers mogen hun datasets koppelen met CBS-data. Dan is het mogelijk om te kijken naar de causale relaties rond oversterfte. Die grondslag is er. Alleen misschien niet op de plek waar je dacht dat die zou zitten bij het RIVM. Dan datahonger als denkfout in de onderbouwing. Een recent voorbeeld is Sail Amsterdam. Een fantastisch event. Ik weet niet wie er bij waren. Ik vond het leuk. Ten behoeve van crowdmanagement wilde men een digital twin maken van wat er in Amsterdam gebeurt. Ze wilden live tracking en social media monitoring.

00:18:55
 Jos Boerties: Zoveel mogelijk data verzamelen om dit zo veilig mogelijk te kunnen doen. We hadden daar vragen over. Bij de Olympische Spelen in Frankrijk zagen we dat alle maatregelen daaromtrent buitenproportioneel waren. We hebben een paar vragen gesteld. Dat heeft de Veiligheidsregio-Amsterdam Amstelland aan het denken gezet. Ze wilden simulaties draaien met wiskundige modellen van de Universiteit Utrecht om te kijken waar mogelijk risico's zaten. Tijdens Sail hadden ze lussen op de grond, waarmee het voetverkeer werd gemeten in plaats van met wifi-tracking. Er is dus een alternatief beschikbaar. Dat heeft geholpen. Er waren geen grote veiligheidsincidenten. De volgende stap is dat Amsterdam-Amstelland naar alle events gaat kijken.

00:20:15
 Jos Boerties: Ze zijn met alle Veiligheidsregio's in gesprek om te kijken of dat breder beleid kan worden. Een mooi sneeuwbaleffect. Het gebeurt ook kleinschaliger. Dit is van twee jaar daarvoor. Gemeente Elburg. Dit was midden in de zomer en dat ging op dezelfde manier. Ik heb die FG aan de telefoon gehad. Hoe zit dit nu? Vanuit AP hebben we niets hoeven doen, behalve vragen of ze erover nagedacht hadden. Na twee dagen was de conclusie dat dit niet nodig was. Laten we het op een makkelijkere manier doen. Er is een student op het plein gaan zitten die keek wat er op drukke dagen langskwam. Dat werkte ook. Doorredenaties komen we ook vaak tegen. Het oorlogsarchief bij het Nationaal Archief is een bekende. Velen zullen die zaak in de media hebben gezien.

00:21:29
 Jos Boerties: Ik ben daar betrokken bij geweest. Een moeilijke zaak, want er waren grote maatschappelijke verwachtingen. Daar zijn twee verschillende denkkaders die met elkaar botsten. Ik heb ooit bij het Nationaal Archief gewerkt. Ik weet hoe die gedachtelijn is. We willen het archief zo maximaal mogelijk beschikbaar stellen. In de Archiefwet staat dat in principe na 75 jaar archieven openbaar mogen worden, tenzij. Het tenzij-deel is hier nog een even een optie geweest. Ze hebben op een gegeven moment het besluit genomen met de principiële doelstelling dat deze informatie beschikbaar moet komen voor iedereen, zonder fysieke drempel. Dat gaat om de oorlogsarchieven, de archieven waarin dadermateriaal zit, de strafrechtelijke dossiers van mensen die na de Tweede Wereldoorlog zijn vervolgd voor collaboratie.

00:22:38
 Jos Boerties: Er zit nog veel meer in. Daar zitten ook dingen in van kinderen van die mensen, getuigenverklaringen. Het is een een enorm archief. Het gaat om ongeveer 30 miljoen documenten en 425.000 individuele dossiers. Het is ongestructureerd. Het wordt nog steeds gedigitaliseerd. De intentie was om dit per 1 januari 2025 online te zetten en te koppelen met andere databronnen bij het NIOD, zodat historisch onderzoek kan worden gedaan en een mogelijkheid voor slachtoffers om aan waarheidsvinding te doen. Het is een logische en goedbedoelde doelstelling van een organisatie, maar het is wel een doelredenatie. Wij kwamen in dit traject en hebben doorgevraagd. Er was een enorm onderzoek gedaan naar de hoeveelheid.

00:23:56
 Jos Boerties: Naar de privacyrisico's. Er is bijvoorbeeld gekeken naar de kans dat iemand nog in leven is. Die kans is voor iemand die in 1945 18 jaar was 1%. De conclusie van het Nationaal Archief was dat die kans klein is. Dan is de AVG waarschijnlijk grotendeels niet van toepassing. Als je dat extrapoleert naar een totale kans, dan is de kans dat er nog levende mensen in zitten bijna 100%. We hebben zelf onderzoek gedaan. Onze analisten kwamen tot de conclusie dat de kans dat er nog minimaal 100.000 levende mensen in die archieven voorkwamen, logischer was dan de analyse die het archief erop had losgelaten. Naarmate we daar dieper indoken, zagen we dat die risico's al lang en breed bekend waren. Er was een eigen nota binnen het Nationaal Archief die dat precies uittekende.

00:25:04
 Jos Boerties: Die nota was genegeerd, omdat die niet paste niet binnen die doelstelling. Toen moesten we een waarschuwing geven, want er zaten bekende risico's in. De doelstelling botst met die risico's en er worden geen maatregelen getroffen. Dan zit je hoger in die escalatieladder. Dat was een van de weinige keren dat we van tevoren een waarschuwing hebben gegeven. Doe dit niet, want als u dit doet, bent u in overtreding en heeft u een groot probleem. Ik kom bij de laatste denkfout, risicoaggregatie. Ik maak hem plat. Ik heb een deurbelcamera en ik ben niet de enige in Nederland. Voor mijzelf is het fijn. Er zijn ondertussen ongeveer 1,2 miljoen deurbelcamera's in Nederland. De VNG zegt dat dit helpt bij beveiliging.

00:26:11
 Jos Boerties: Je kan die camera aanmelden bij camera in beeld van de politie. Die kunnen die camerabeelden vervolgens gebruiken om misdaad op te sporen. Hij kan nog een stapje verder gaan, want een middelbare school die vuurwerkoverlast heeft, zou ook baat kunnen hebben bij die camerabeelden. Zo nemen de risico's toe. Dat begint klein, dat iedereen hier baat bij heeft. Als iedereen dezelfde gedachte heeft, krijg je risico's. Dat zie je hier. Dat zien we ook bij digitale afhankelijkheid. Ik noem het voorbeeld van strategisch leveranciersmanagement Rijk. We hebben ooit met elkaar elkaar bedacht dat we binnen de overheid meer grip moeten houden op grote leveranciers. Dat is goed gelukt. Iedereen was blij met de koppen in de New York Times.

00:27:20
 Jos Boerties: How the Netherlands is taming big tech. Vervolgens kom je in een groot afhankelijkheidsvraagstuk terecht op het moment dat die geopolitieke situatie kantelt. Dit is een extract van de brief die de AP hierover in januari heeft gestuurd. We hebben nu met dat risico te maken. We hebben met elkaar een richting gekozen die op voorhand heel fijn is en die nu in veranderende omstandigheden leiden tot risico's die we misschien eerder hadden kunnen bedenken. Risicoaggregatie. De exponentiële toename van risico's naarmate de inzet vergroot. Een paar tips die ik nog wil meegeven. Ik heb wat gezegd over denkfouten. Hoe ga je als privacy professional het gesprek aan om die onderbouwing goed voor het voetlicht te krijgen?

00:28:26
 Jos Boerties: Het begint met zelf de dwarskijker zijn. Kijk naar je eigen logica en stel die ter discussie. Vaak moet je dieper gaan om een goed beeld te hebben bij wat er speelt. Niets doen is altijd een optie. Als het met data kan, hoeft dat niet te betekenen dat het met data moet. Wat gebeurt er als we niets doen? Wat gebeurt er als we een minimaal scenario kiezen? Die mogelijkheid moeten we altijd openhouden. Moeilijke boodschappen richting bestuurders en de buitenwereld vragen soms om timing en dosering. Hoe zorg je dat je een boodschap goed voor het voetlicht brengt? Het kan soms in kleine hapjes, in plaats van dat je het in één keer doet. Soms is het fijn om bijvoorbeeld na zo'n incident als met Odido je veiligheidsrisico's nog eens voor het voetlicht te brengen.

00:29:33
 Jos Boerties: In het kader van never waste a crisis is dat timing. Pas op voor frames. Slimme deurbelcamera's hebben jullie mij net niet horen zeggen. Wij gebruiken nooit de term slim bij de AP. Die dingen zijn niet slim. Dat wordt soms gedacht. Dat is een frame dat het makkelijker maakt om het gebruik te stimuleren. Pas op voor frames. Gebruik ze. De AP is daar heel goed in. We hebben de term volgverkeerslichten geïntroduceerd in plaats van slimme verkeerslichten. Daar was IenW niet blij mee, maar het werkt. Daarmee kantel je het denken. Gebruik kleine, aansprekende voorbeelden. Als ik het verhaal van die situatie bij het archief uitleg, is het fijner om dat te doen vanuit bijvoorbeeld de brief die we kregen van een mevrouw van 85 die zei dat haar pleegzorgdossier ook in dat archief zat.

00:30:43
 Jos Boerties: Waarom moet dat openbaar worden gemaakt en van andere mensen in de pleegzorg niet? Dat zijn voorbeelden om denken te stimuleren. Tenslotte, organiseer je eigen ondersteuning. Zoek samenwerking. Het tweede deel gaat over ondersteuning. Zorg dat je die samenwerking vindt. De driehoek privacy officer, CISO en FG is een hele fijne. Je kan elkaar versterken door verschillende perspectieven samen te brengen. Dat helpt bestuurders om te kunnen zien dat dat bepaalde risico's serieus moeten worden genomen. Ook dat sommige technologische ontwikkelingen kansen kunnen zijn, als je het maar op een goede manier onderbouwt. Dank jullie wel.