Omgaan met verlies: de basisprincipes van het erfrecht

Hoe zit ons erfrecht in mekaar? Notaris Maarten Duytschaever licht de basisprincipes toe. 

Transcript

Introductie: praten over erfenissen en het erfrecht

Ellen Wauters 0:06

Erfenis en testament, families die uit elkaar spatten of juist dichter bij elkaar komen om willen van een erfenis. Erven het blijft geen alledaagse gebeurtenis. En helaas wordt er nog altijd te weinig over gepraat. Wij doen dat vandaag gelukkig wel bij de podcast Zeg eens Notaris. We gaan opnieuw in gesprek met notaris Marten Duitschaber. Van harte welkom in de studio. Hoi. Die gemiddelde Belg praat toch niet graag over uiteraard zijn overlijden of het nakend overlijden dat er zit aan te komen. Het perspectief om iemand te verliezen en de dabij horende erfenis. Hebt u als notaris het gevoel dat mensen hier nu meer of wel minder over praten dan vroeger, vergelijk is?

Maarten Duytschaever 0:46

Ik denk meer. Ja, toch? Toch meer? Mensen hebben wat minder schoon dan vroeger om daarover te praten. En ik denk dat dat te maken heeft met het feit dat dat ook een hot item is. Meer dan vroeger in de media, in de sociale media. Dus de mensen weten wel wat meer dan vroeger over een erfenis.

Ellen Wauters 1:04

Het is geen taboe meer.

Maarten Duytschaever 1:05

Het is geen taboe meer, en de mensen willen wel graag weten wat er gebeurt na hun overlijd, laat het maar zo zeggen.

Ellen Wauters 1:13

En natuurlijk op de meest voordelige manier.

Maarten Duytschaever 1:17

Heel belangrijk voor de Belg. De Belg betaalt niet graag belastingen, en dat is bijna steeds een wederkerende vraag bij een notaris. Je gaat toch zorgen dat er niet te veel belastingen moeten betaald worden.

Ellen Wauters 1:28

En dat kan, daar kan je voor zorgen.

Maarten Duytschaever 1:30

We doen ons best.

Schulden erven: wat als de nalatenschap negatief is?

Ellen Wauters 1:31

Voilà. Erven, het betekent natuurlijk ook wel iets voor iemand. En als ik dat dan hoor dan ja, geld erven, het weegt wel. Maar soms is de realiteit anders. Dan erf je geen geld, maar erf je schulden. Dat kan. Ik kan iemand schulden erven.

Maarten Duytschaever 1:45

Je kan zeker iemand schulden erven. Als je een latenschap aanvaart, aanvaart je de nalatenschap in positieve zin, maar ook in negatieve zin.

Ellen Wauters 1:53

En ik weet dat op voorhand?

Verwerpen of aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving

Maarten Duytschaever 1:54

Nee, je weet dat niet altijd op voorhand. Maar als je een latenschap aanvaart, kan je niet zeggen ik ga het onroerend goed aanvaarden, ik ga de schuld niet terugbetalen. Dat is onmogelijk. Wat je altijd kan doen, is wel. Je kan de nalatenschap altijd verwerpen. Dus als je heel zeker bent dat een naaratschap negatief is, dan kan je altijd zeggen ik moet niets hebben van die nalatenschap.

Ellen Wauters 2:18

Dus dan word je uitgenood bij het notariat en kan je het gewoon zeggen?

Maarten Duytschaever 2:21

Ja, dat is de procedure van verwerping, en dat gebeurt via een verklaring bij de notaris. Het kan ook gebeuren, dat is een tussenweg, maar die is complexer, administratief niet zo eenvoudig. Dat is dat je zegt van kijk, ik weet het niet goed. Is die nalatenschap wel voldoende actief is om alle schulden te betalen. En dan kan je zeggen, ik ga de nalatenschap aanvaren onder voertuig van boeddelebeschrijving. Een ouderwetse term. Maar dan wordt er in feite een inventaris opgemaakt, een officiële inventaris. En dan gaat men kijken van oké, wat is er actief? Wat is er passief?

Ellen Wauters 2:56

Oké, er is toch een mogelijkheid. Gelukkig maar trouwens, kom je dan wel eens tegen dat mensen zo'n erfenis verwerpen. Dat lijkt me heel uniek.

Complexe situaties bij verwerping

Maarten Duytschaever 3:04

Dat gebeurt eerlijk gezegd heel veel. Niet uniek. We hebben heel regelmatig mensen die in ons bureau die een latenschap komen verwerpen. Soms is het ook een beetje complex. Want er is een regel die zegt: als jij de nalatenschap verwerpt, dan gaat die nalatenschap naar je erfgenaam. Dus als die erfgenamen moeten dan ook komen bij de notaris om die nalatenschap te verwerpen. Stel je voor dat dat gaat over kinderen. En die hebben dan kinderen op hun buurt en die zijn minderjarig, dan zit je nog een stapje verder. Want een minderjarig kind kan de nalatenschap niet zomaar verwerpen. Dat is met een speciale procedure met een verzoeksschrift bij de vredrechter. Dus het kan wel complex zijn.

Ellen Wauters 3:48

Ja, best wel laten bijstand door een datar is om het goed te overwegen. Nu, natuurlijk komt niet iedereen in aanmerking om te erven als je partner is of er zijn kinderen, is de situatie eenvoudig, maar dat is natuurlijk niet altijd zo. Ik keek onlangs naar het televisieprogramma over geld gesproken. En daarin zie je jou singles, je ziet kinderloze koppels, je ziet koppels met pluskinderen of ook wel koppels die niks geregeld hebben en dan gaan verbouwen. Het is niet eenvoudig. En er zijn veel emoties die daarbij spelen. Heb je trouwens zelf ook aan dat programma gekeken? Wat vond jij ervan?

Moderne gezinssituaties & waarom goed advies nodig is

Maarten Duytschaever 4:20

Ja, goed. En dan merk je in feite dat er altijd situaties bestaan dat je zegt. Dat heb ik nog niet tegenkomen. Hoe moeten we dat hier oplossen? Zelfs als notaris? Zelfs als notaris, elke dag weer.

Speaker 4:34

U leren bij dat horen we graag. U leert bij dat horen we graag.

Maarten Duytschaever 4:38

Ja, wij leren elke dag nog bij. Maar het leven is complex, en daarom is het ook goed dat er een notaris bestaat. Want in zo'n situatie heb je in feite vooral informatie nodig. Informatie nodig die bestaat, maar die niet zo eenvoudig is. En dan kunnen wij. Wij proberen toch op een eenvoudige manier uit te leggen aan de mensen van kijk, dit zijn die mogelijkheden. En dan gaan de mensen zelf met oplossingen komen, liefst. Of wij kunnen oplossingen voorstellen. En dan uiteindelijk kan het gebeuren dat we dan de documenten opmaken.

Wat is vruchtgebruik en hoe werkt het?

Ellen Wauters 5:10

Tuurlijk, dat is de bedoeling. Ik begin over het programma, omdat er een term heel vaak werd gebruikt: vruchtgebruik. Ja, is iets raar, want kinderen worden plots eigenaar van een woning en een partner krijgt het vruchtgebruik. Maar zijn er mogelijkheden om daar misschien ook een mouw aan te passen?

Maarten Duytschaever 5:26

Ja, er zijn daar mogelijkheden om daar een mouw aan te passen, maar in feite is het wel een mooi idee. Het idee van vruchtgebruik en blote eigenaar, bestaat al trouwens, sinds het Romeinse recht, we gaan al terug naar de Romeinen. Het idee is in feite dat de langstlevende ouder behoudt het vruchtgebruik, die heeft het beheer en plukt de vruchten van de nalaterschap van de eerststervende. Maar de kinderen zijn de blote eigenaar. Die hebben de volle eigendom verminderd met dat vruchtgebruik. En die blote eigendom, dat betekent in feite dat zij wel zeker zijn dat na het overleden van de langstlevende ouder, dat zij de volle eigenaar worden. Het zijn twee belangen die in feite op die manier gecombineerd worden.

Verbouwen bij vruchtgebruik: wat mag wel en niet?

Ellen Wauters 6:14

Maar betekent dat dan, dat? Stel, ik krijg het vruchtgebruik van de woning en ik wil de woning gaan uitbreiden. Ik heb een zaak, ik wil mijn woning anders inrichten. Maar mijn kinderen zijn eigenaar. Kan ik zomaar gaan verbouwen in zo'n woning?

Het huwelijkscontract en huwelijksvoordeel

Maarten Duytschaever 6:28

Een zeer goede vraag. En dat kan ook zeer gevoelig liggen, natuurlijk. Want als ouder heb je het vruchtgebruik, de kinderen hebben de blote eigenaar. De wet voor ziet daar iets in. De wet zegt. De onderhoudsherstellingen zijn altijd te betalen door de vruchtgebruiker. De grove herstellingen, dat zijn de zware structuren van hun huis, moeten betaald worden door de blote eigenaar. Die dan wel kan zeggen aan de vruchtgebruiker, ja, je moet daar ook een stukje in bijdragen. Maar je voelt natuurlijk wel dat daar een spanningsveld kan ontstaan. Omdat dat spanningsveld bestaat, zijn er ook wel manieren om dat op te lossen. Bijvoorbeeld, we hebben een typisch iets wat gebeurt in de notariële praktijk. Wat betreft de geinswoning, gebeurt het dikwijls dat de ouders een huwelijkscontract opmaken, waarin ze zeggen, kijk, op het moment van overleden van een van ons beiden gaat de geinswoning, of gewoon alles wat in het gemeenschappelijk vermogen zich bevindt, dat gaat naar de langstleefenden. En dat gaat nog niet naar zijn kinderen. Dan zou je denken, ja, die kinderen worden onterfd. Nee, wij noemen dat een huwelijksvoordeel. Een huwelijksvoordeel is iets dat toegelaten is door de wet. Dus de kinderen kunnen daar niet tegen op komen op dat moment. Gevolg is dat de ouder, stel dat die woning te groot wordt, dat die ouder kan zeggen, ik ga die woning verkopen, ik ga iets nieuws kopen. Men blijft dus de volledige vrijheid behouden op dat moment.

Wettelijk samenwonen: beding van aanwas & testament

Ellen Wauters 7:53

Ja, ik hoor je zeggen, dat is een voordeel van huwelijk, maar geldt dit nu ook voor mensen die wettelijk samenwonend zijn.

Maarten Duytschaever 7:59

Goeie vraag. Mensen die wettelijk samenwonen, gaan andere technieken moeten gebruiken. Een van de technieken die veel gebruikt worden, is het beding van aanwas. Dat is uiteindelijk wat gebeurt er op het moment dat je samen iets koopt, je koopt elke helft, dan kan je zeggen. Ah, kijk, als ik overlijd, dan ga je mijn helft krijgen. Onder één voorwaarde, als jij overlijdt, moet ik jouw helft hebben. Je sluit dus een soort van kanscontract af. Het heeft niets te maken meer met erfrecht, het heeft te maken met een contract dat je onderling afsluit. Dat gebeurt heel veel.

Ellen Wauters 8:32

Maar dat kan ook bij de notaris.

Maarten Duytschaever 8:34

Dat is bij de notaris. We gaan er altijd op wijzen. Dus ook de meeste notariële acten van aankoop met samenwoners, dan gaat bijna altijd een bedinning van avond in opgenomen worden. De tweede techniek die je kan gebruiken, ook heel belangrijk, is het testament. Via een testament kan je zorgen dat je beperkte rechten die je hebt, bijvoorbeeld als wettelijke samenwoner, dat die uitgebreid wordt. Dat je dus meer geeft aan je partner.

Ellen Wauters 8:58

Oké, veel mogelijkheden en één juist adres. Bedankt voor de goede tip. Maar ik zou zeggen, voor iedereen die wil weten wat er juist geërfd wordt, of wie gaat er nu van mij erven, dan kan je dus ook bij donataris.be terecht klopt. Er is een erfeniswijzer ontwikkeld.

Maarten Duytschaever 9:17

Erfeniswijzer. Dat is niet erfeniswijzer. Dat betekent dus in feite dat je als je naar die tool gaat, dat je gaat kunnen opgeven wat je situatie is, wat je familiale situatie is, of je gezinssituatie, of wat dan ook. Dan ga je daar te weten komen, ja wie je ergenamen zullen zijn, volgens het wettelijke systeem.

Rechtvaardigheid, emoties & conflicten bij nalatenschappen

Ellen Wauters 9:39

Oké, los van wat ik in mijn testament heb opgenomen, wat het luiderwettelijk juist is. Dus notaris.be erfeniswijzer. Oké, goed genoteerd. Het is geen geheim erfenis, het maakt wel wat emoties los bij de mensen. En soms wordt er dan ook wel gezegd dat het brengt het slechtste in de mensen naar boven als er over geld moet gepraat worden. Heb je dat ook gemerkt al?

Speaker 2 10:01

Dat moet niet altijd zo zijn. Dat gebeurt wel. Het grote kardewoord daarin is in feite het gevoel van rechtvaardig of onrechtvaardig. Iets te ervaren. En als er onrechtvaardigheid ervaren worden, dan kan het heel moeilijk worden. Hoe kun je dat vermijden? Ik denk dan moet je dat vermijden door te proberen transparant te zijn.

Kinderen onterven: wat kan wel en niet?

Ellen Wauters 10:29

En natuurlijk kan een notaris daar ook wel bij helpen, want jullie hebben perfect uit te leggen waar het er wettelijk verplicht is. En natuurlijk zijn er sommige zinnen die anders zijn dan anderen, waar misschien de band met de kinderen niet zo intens zo sterk is. En dan durven mensen zich wel eens de vraag stellen: kan ik bijvoorbeeld een kind of mijn kinderen allemaal onterven?

Maarten Duytschaever 10:49

Dat is een heel frequente vraag. Niet kan ik al mijn kinderen onterven, dat heb ik nog niet meegemaakt. Maar wel kan ik een van mijn kinderen onterven en ik kan die vraag goed begrijpen. Als je die mensen zeggen dan ik heb mijn kinderen in geen twintig jaar gezien. Ik heb daar geen enkele affectieve band mee. In tegendeel, dat zit die kinderen wel onterven. En dan moeten we wel de boodschap geven dat de wetgever dat in feite niet zo ziet.

Ellen Wauters 11:18

Dus er gaat altijd een deel.

Speaker 2 11:20

Je kan het testament maken, een onterven testament maken, maar er is altijd een wat wij noemen een reservateir deel, dat toekomt aan het kind. En het kind kan dat ook ophezen.

Ellen Wauters 11:32

Stel, andersom, er komt een testament naar boven en ik blijk onterfd of ja, ik krijg te weinig. Wat zou ik kunnen doen?

Maarten Duytschaever 11:40

Hang er vanaf. Ik ben benieuwd. Als je een reservateir erfdeel hebt en je zou volledig onterfd worden, dan kan je zeggen, ik ben niet akkoord. Dan kun je daar tegenop komen. En dan kun je zeggen, ja, ik wil, ik eis mijn erfdeel op, mijn stuk erfdeel op. Wij noemen dat de inkorting vorderen. Je moet het wel vragen, je gaat het niet automatisch krijgen.

Ellen Wauters 12:06

Dus waar ik wettelijk recht op heb, het reservataur deel, als ik het zo ja stel, dat kan ik wel vorderen. Mijn been stijf houden, zoals van Alexand wordt gezegd.

Speaker 2 12:15

Maar er zijn natuurlijk veel mensen die geen reservateir deel hebben, dat is in feite reservateir deel, is voornamelijk de kinderen. Maar stel dat je in een testament, zijn broers en zussen bijvoorbeeld, en jij krijgt als enige broer niets en de zussen krijgen alles, dan ga je moeten aanvaren. Dus het is niet zo, omdat je onterfd bent, dat je zeggen ik ben er tegen, maar je gaat wel de wil van de testator, zoals we die noemen, ga je die wel moeten aanvaren.

Waarom kiezen voor een notarieel testament?

Ellen Wauters 12:47

En stel, ik wil een erfenis opstellen, maar ik weet, hier zitten toch wat gevoeligheden in. Wat zou je dan aanraden?

Maarten Duytschaever 12:54

Dan zou ik aanraden absoluut om een notarieel testament op te maken.

Ellen Wauters 12:59

Dat kan ik niet zelf, hoor ik aan de naam.

Speaker 2 13:01

Nee, dat is een testament dat inderdaad wordt opgemaakt door de notaris. De inhoud is natuurlijk jouw inhoud, maar wij gaan ervoor zorgen dat die inhoud juridisch correct is. En dat is alszinus heel belangrijk. Zeker in zo'n situaties waarin men weet hoe je hier gaan, wellicht wel discussies ontstaan. Dan maak je een notarieel testament op, omwille van het feit dat de juiste bewoningen zullen gebruikt zijn, maar ook omwille van het feit dat een notarieele testament onaanvachtbaar is.

Ellen Wauters 13:33

En dat kan ik bij jullie in bewaring laten, geloof ik.

Maarten Duytschaever 13:35

En dat kun je ook bij ons in bewaring laten. Dus alles veilig.

Wanneer ongelijkheid voor problemen zorgt

Ellen Wauters 13:39

Alles veilig, horen we graag. Nu, ja, dat komt ook wel eens voor. Iemand vindt dat hij zich onver behandeld voelt, net omdat de ene broer of zus wat meer heeft gekregen, heb jij eigenlijk het gevoel dat mensen niet alles op de weegschaal zetten, en wat is dan jouw advies?

Speaker 2 13:55

Goed luisteren, kaderen. Laten weten dat je verstaat dat het eventueel onrechtvaardig is. Maar natuurlijk, als de wel in het testament staat, wij kunnen geen testament gaan wijzigen. Tam ook af, dikwijls van de situatie. Als je een gezin hebt waarin er in feite goede verstandwordingen zijn, dan ga je dan ook al even de ene wat meer gekregen dan de andere, ga je daar niet zoveel tegenkomen. Maar als de situatie al wat gewongen is, en als er dan zo'n testament boven komt, dan is het dikwijls verkeerd.

Ellen Wauters 14:29

Ja, dat hoor je toch soms wel eens. Want ik ben altijd met ons moe naar het ziekenhuis gereden en nu blijkt uit het testament dat ik niks meer erf, dat is toch onver. Als notaris kan je er dus niks aan veranderen.

Maarten Duytschaever 14:40

Daar kunnen we niet aan veranderen. Nee.

Ellen Wauters 14:41

Dat is transparant en eerlijk zijn.

Speaker 2 14:43

Voilà, en je kan het, zoals ik gezegd, je kan er wel naar luisteren. Je kan het proberen een plaatsgeven. Je kan het ook door het feit van het in het openbaar te zeggen bij een notaris, kan dat ook al een soort helend effect hebben. Maar het is wat het is.

Praktische tips

Ellen Wauters 14:58

Dat is zo. En het is wat het is. Helaas zijn we ook aan het einde van deze podcast gekomen. Maar die eindigen we telkens met een praktische tip. Maarten, als notaris, zou je nog een laatste tip willen meegeven als het gaat over het thema erven aan onze mensen.

Maarten Duytschaever 15:12

Ja, zeker. Graag. Als het gaat over ouders en kinderen, heb ik wel het gevoel dat het toch altijd beter is dat je probeert zoveel mogelijk gelijk te handelen voor je kinderen. Want als er een testament is met ongelijkheden, dan wordt dat toch meestal als onrechtvaardig beschouwd door de kinderen. Het gevolg is dan eventueel dat die kinderen later in feite niet met elkaar overeenkomen. Wat in feite het laatste is dat je wil als ouder.

Ellen Wauters 15:48

En dat is nu in een situatie waar er ouders en kinderen zijn, heb je ook nog wel een tip voor mensen die alleenstaand zijn?

Maarten Duytschaever 15:54

Ja, dat is ook een belangrijke tip voor ons notarissen om verder te kunnen werken, zorg ervoor dat je testament een duidelijk testament is. Het probleem is, als iemand overlijdt en heeft een testament gemaakt, dan kun je niet meer achteraf vragen, zeg wat heb je hier bedoeld in feite? Dus je kunt er maar naar raden. Dus als een testament slecht opgemaakt is, als hij vatbaar is voor interpretatie, dan zijn er problemen. Problemen leiden tot sturbelingen en dikwijls tot moeilijke afhandelingen en veel kosten bij de naatschap.

Ellen Wauters 16:27

Helemaal heel helder, net als heel deze podcast. Dank je wel om die expertise met ons te delen, Maarten. En uw beste luisteraar al weer bedankt om te luisteren naar deze aflevering met de meest gestelde vragen over ons erfenisrecht en hopelijk doe je dat volgende keer opnieuw. Heel graag tot dan tot bij het 6 Notaris.