Lending a Friend Money. Prete Zanmi Lajan

Can we lend a friend money without damaging the friendship? In La Famille Pòt, a member of Ovila's savings club dies. 

Èske nou ka prete zanmi lajan san nou pa detui amitye a? Nan La famille Pòt, yon manm nan sòl Ovila a mouri.

Transcript

Friday February 27, 2026

Mèsi e bonswa, Aubry. Salut tout oditè Radyo Konpa ki ap koute yo. Et nous voici encore, prête à passer une bonne soirée ensemble. Ou branche sou emisyon Souvni on the Mike ki kòmanse chak vandredi swa a 7:30. Nou pral fini semèn nou kinn e dyanm, avèk bon ti diskisyon ki plen ak konsèy aswè a.

W ap koute animatris emisyon an, Souvni.  

Nan emisyon nou, nou renmen pale de tout bagay. Nou pale de vrè difikilte ki ka afekte lavi nou. Gendefwa, w ap monte yon kalvè, ou santi se nan yon penitans ou ye. Nou ta renmen  pou Radyo Konpa ba ou yon vwa. Pou Radyo a ba ou viziblite, ba ou kouraj ak lespwa pou konfwonte sitiyasyon ki prezante konsa devan w. Donk sijè ke n ap diskite jodi an, kapab pran de (2) pi bon zanmi e fè yo tounen pi move lenmi ki genyen. N ap pale de sijè lajan, e sa ki ka pase lè ou prete zanmi ou lajan.

Nou tout ka byen pase nan sitiyasyon sa deja. Kote on genyen yon bon zanmi, yon moun ou fè anpil konfyans, ki tonbe nan lavi di. Ki tonbe nan difikilte. Yo bezwen èd, pou yo, oswa, peye lwaye, oswa depane machin yo. Oubyen, yo genyen yon ijans kèlkonk. Yo bezwen yon depanaj!

Ou menm, atò, ki se zanmi yo, bonnanj ou ap di, "Ede zanmi sa non!". Malgre ou pa gen anpil non, podyab, w ap mande tèt ou kijan pou ta ede la. 

Men ou gen yon lòt ti bonnanj byen lwen, ki ap di, "Non, pa lapenn! Si ou louvri baryè sa, se kòmsi se sèkèy ou ouvri pou antere amitye a". Paske, lè ou prete zanmi lajan, sa pa toujou pase byen.

Donk zanmi, nou pral pale sou kisa pou w ta fè si yon zanmi mande w prete lajan.

Rete branche, emisyon Souvni on the Mike ap retounen talè konsa.

Wi zanmi, anvan nou kòmanse, n ape salye Mr Valentin, mwen wè, ki ap parèt ti tèt li nan estidyo a. Bonswa mon ami Valentin, ou rive alè. 

Valentin - Bonswa Souvni. Bonswa oditè Radyo Konpa. Mwen kontan pou mwen finalman la avèk nou aswè a. 

Souvni - N ap bay Mesye Valentin chans pou l pran yon ti souf. Sanble ou t ap kouri, Mr Valentin.

Valentin - Mèsi Souvni. Mwen te gen yon ti anprèsman, men, mwen kontan ke m ap kapab patisipe nan ti diskisyon nou jodi a. 

Souvni - Trè byen. Bienvenu mon cher Valentin. N ap fè yon ti brase lide sou lè yon zanmi mande w prete lajan. E ki pwoblèm ou ka rankontre si ou deside prete li lajan an. Alò, tout dabò, nou pral pan pòz reyalis nou. Nou pral di bagay la jan li ye a. Lè ou prete yon zanmi lajan, m ta di w, tout enèji, tout klima amitye a vin chanje lamenm. Anvan sa, nou te zanmi. Anvan sa nou te de (2) moun ki konn al fè ti kout pye nan mache ansanm.  Nou te zanmi ki chita ap blage ansanm. Men, yon fwa youn prete lòt lajan, nou pa zanmi ankò. Nou devni sa yo rele, yon pretè lajan ak yon debitè. Nou vin tounen youn moun ki prete w lajan, ak yon moun ki andete. Ke ou te vle sa ou pa, ke ou vle admèt sa ou pa, amitye a vin genyen yon lòt dimansyon.

Valentin - Wi mwen kwè sa Souvni. Gendefwa, chanjman nan klima amitye a, ke w ap pale a, ou ka santi l menm kote a. E lòt fwa, chanjman an vin fèt piti a piti, tankou yon kansè ki ap grandi nan kò a. Jouktan, yon jou, li touye tout kò a nèt.  Yon move klima ki ka touye e kraze amitye an san pa gen oken mwayen pou rekonsilye.

Souvni - Se pa manti non. Gen plizyè bagay dwòl ki vin ap pase kounye a nan klima sa. Lè yon zanmi w dwe lajan.  Ou prete zanmi an lajan enpi li poko remèt ou li. Zanmi an ki te prete lajan an ka ap vin di tout tan, 'm pa bliye w non! M ap remèt ou lajan an trè byento!" Anpil tan ka vin pase, enpi li sispann di sa. Li vin pa di anyen menm. 

Kounye a ou kòmanse ap fè ti obzèvasyon. Si li achte yon nouvo pè soulye, ou remake sa. 

Si li achte yon bagay ki pa sitèlman nesesè, tankou yon boutèy pafen ki chè, oubyen yon bijou, sa vin twouble w. Si l pa t dwe w lajan, ou pa ta menm remake sa menm. 

Ou vin genyen yon ti vwa nan tèt ou ki ap di, "Li ka achte yon nouvo pè soulye, men li poko remèt mwen lajan mwen".

Chak ti depans zanmi w lan fè, w ap panse kilè tou pa w va vini. Ki lè w ap jwenn lajan w lan.

 Ou vin tounen yon detektif, yon moun ki ap veye e anrejistre chak ti detay sa yo. Ou vin ap siveye tout ti dewoule zanmi ki dwe w lajan an ap fè.

Valentin - Nan sitiyasyon konsa ka vin gen ti jennen. Enpi gen konvèsayon ou vin pa ka abòde avèk zanmi ki dwe w lajan an. Ou vin pa ka pale de zafè lajan avèk li. Si ou di zanmi sa a ou gen pwoblèm, li ka panse se paske li dwe w lajan ki fè w ap di l ou gen pwoblèm. Zanmi sa a ki dwe w lajan an, kounye a, vin pa vle ale tout kote avèk ou, pou w pa wè tout detay depans li.

Souvni - Ou menm ki prete zanmi sa a lajan an, malgre ou pa fè anyen ki mal, ou vin yon ti jan jennen pou mande moun nan kilè l ap remèt ou lajan w lan. 

Valentin - Gendefwa moun nan dwe w lajan an, enpi li vin chanje konplètman. De (2) kòn pouse nan tèt li, li mete li nan yon fason pou w pa ka mande l lajan an. Bon, se kounye a li kòmanse ap plenyen de pwoblèm ke l genyen. Li mete ou nan yon pozisyon kote ou pa ka mande l lajan w lan. 

Souvni - Yon ti remak mwen ta fè, se si yon moun gen yon pwoblèm pou peye lwaye kay li konsa, oubyen peman machin li. Si ou ta prete l lajan pou l peye yon mwa kay, oubyen yon mwa machin, fòk moun sa a peye bil li nan mwa k ap vini an ankò. Donk, moun sa p ap reyèlman jwenn lajan sa pou ba ou fasil. Paske, fòk li itilize lajan ke li fè pou l peye bil li ki ap kontinye vini chak mwa. Ki kote li pral jwenn lajan sa pou l ba ou, si l pa t ka peye bil li anvan? Sofsi moun sa genyen yon lajan ekstra k ap antre, l ap difisil anpil pou li remèt ou lajan ke li dwe w la. 

Valentin - Natirèlman, lè w prete zanmi w lajan an, sa pa vle di ke zanmi an pa gen bil ankò. Lwaye kay la, avèk lòt bil yo ap kontinye vini chak mwa. Fòk zanmi sa peye bil li. E petèt li ka menm vin genyen lòt bil ke li pa t ap atann tou.

Souvni - Donk kounye a dèt zanmi a gen pou an, pa yon priyorite ankò. Li vin panse ke, se vrè li dwe w lajan. Li panse ke si ou te prete li, sèke ou genyen lajan. Li vin panse ke ou ka tann yon ti tan anplis.  Donk repeye lajan sa a pa yon priyorite ankò. E se lè sa a amitye an vin ap kòmanse fè fayit. Ti kal pa ti kal, jouk tan, ou menm ki te prete zanmi w lajan an, vin santi ke zanmi sa a te itilize w. Li pa te respekte w. E se petèt ke li te eksplwate w tou. 

Valentin - Zanmi an ki dwe ou lajan an ka vin santi ke w ap ba li twòp presyon kounye a, menm si ou pa di l anyen.  Si l poko ka peye w lajan an, li ka wont menm. Enpi li vin pi fasil pou l mawon w. Ou pa wè l fasil ankò. 

Souvni - Donk yon ti refleksyon pou w ta fè, se, kounye a, si moun nan pa ta janm remèt ou lajan sa, èske ou prèt pou pèdi lajan an? Èske ou prèt pou kontinye amitye a san okenn move resantiman? Èske ou prè, si moun nan pa ta ka remèt ou lajan an, pou inyore dèt la?

Paske, pafwa, lòske ou prete yon zanmi yon lajan, ou dwe mete nan lespri w ke se kado ou fè moun nan menm. Si ou santi ke ou pa ka pèdi lajan an, donk ou pa ka nan prete moun lajan. 

Mezanmi oditè Radyo Konpa yo, w ape koute emisyon Souvni on the Mike. N ap fè ti pale sou èske se yon bon lide pou w prete yon zanmi w, ki nan bezwen, lajan. Rete branche, n ap tounen talè konsa.

Wi, oditè k ape koute, nou retounen ankò. Ou branche ce soir sou emisyon Souvni On The Mike. Emisyon sa a vini jwenn ou lakay ou chak vandredi swa at 7:30 avèk animatris ou, Souvni.

Si ou ta renmen kontakte nou, ou kapab ale nan sit wèb mwen, SOUVNI.ORG. Lè w ale nan sit lan ou va gade sou bò goch ekran an, w ap wè genyen yon ti kare ble, ki make, poze kesyon ou la, anba li. Ou kapab poze kesyon ou, mete imèl ou, soumèt li, epi w ap jwenn repons. Pi ba goch anba ekran an, si ou ta renmen telechaje emisyon an apre ke li fin pase, ou va wè yon ti lyen ki make Souvni On The Mike. Si ou klike sou lyen sa a, ou va jwenn emisyon an pou telechaje, si ou ta renmen tande emisyon an ankò. E pou tout moun etranje ki ape koute emisyon an, n ap di ou yon gran mèsi tout dabò. Nou ankouraje etranje ki ap tande emisyon an pou tande li andirèk premyèman. Si ou pa nan South Florida, ou kapab toujou koute emisyon an nan WLQYradio.com. Epi lè w fin tande emisyon an andirèk, ou kapab al tcheke podcast la, ak transkripsyon emisyon an ki disponib. Konsa ou kapab fè bon ti pratik Kreyòl.  

Donk, oditè radyo Konpa yo, ou branche sou emisyon Souvni On The Mike, ki kòmanse chak Vandredi swa at 7:30. Mr Valentin fè yon ti chita avèk nou jodi a. N ap pale de èske li se yon bon bagay pou w prete zanmi ki nan bezwen lajan. 

Valentin - Lè ou prete zanmi lajan, epi ou bezwen lajan an, e li pa kapab oubyen li pa vle remèt ou li, ou ka di e fè bagay ke w regrèt. Ou ka fèt bagay ke ou pa ka defèt. E di bagay ke zanmi an p ap janm bliye.

Souvni - Wi, ou ka nan voye vye tèks ke ou pa t bezwen voye. Ou ka mete w ankòlè. Ou ka di bagay ke ou pa dwe di. Ou ka tonbe nan dezagreman. Ou ka menm mete pawòl la nan lari pou w ka jwenn moun ki pou ede w rekipere lajan sa. Enpi zanmi an pa t vle pou w te mete zafè l deyò. 

Valentin - M kwè ke Ayisyen gen anpil sans kominote. Yo gen lespri solidarite ak tèt ansanm.  Yo bay sa anpil valè. Yo genyen anpil sans obligasyon. Nou pa kite zanmi nou soufri. Gen zanmi w, lè yo wè sa, yo ka eksplwate sa.

Souvni - Lè yo mande w prete lajan, sa ka fè w santi ke ou oblije reponn wi, malgre pwòp finans pa w pa bon. Gen de zanmi, si li mande w prete lajan, li ka menm fè w panse ke ou dwe l sa. Nan yon sitiyasyon konsa, pa prete moun nan lajan, paske ou panse se obligasyon ou. 

Si ou fè sa, zanmi an ka deklare yon depandans sou ou. Pou se ou ki vin toujou ap ede li tout tan. Ou vin tounen yon labank pou zanmi sa a, kote depi l bezwen se devan pòt l ap vini. Ou vin sèvi kòm yon beki, kote se ou ki toujou ap soutni li, kote se sou ou li toujou apiye. Si ou prete li lajan, sa kapab vini yon abitid. 

Valentin - Donk kounye a, kisa ou ta dwe fè la? Si ou di li non, li ka panse ke ou san kè. Li ka panse ke ou pa gen lacharite lakay ou.

Souvni - Se pou pa senpleman di zanmi an non sèlman. Ou kapab di li ke ou pa genyen, pa egzanp, $100 ke li mande w la, men ofri li yon $20 fè l kado. Si ou gen sa pou bay. Ofri li pou ede li yon lòt fason.  Si ou nan yon sitiyasyon difisil tou, di zanmi an sa.  Sa va dezapiye l sou ou. Sa va redui tansyon prete lajan an. Sa va prezève amitye a.

Valentin - Ou ka ofri moun nan pou ede li nan bidjè li tou, pou anpeche l ap mande prete tout tan.

Souvni -Si moun nan se zanmi w vre, li va konprann sa, e li va chache lòt opsyon. Men si moun nan vin fache avèk ou pou sa, ou tout deja konnen ke se yon bon chwa ou te fè pou w pa t prete li lajan. Petèt li ta tonbe fache avèk ou, lè se lè pou l remèt ou lajan ou. 

Valentin - E pou moun ki deside prete zanmi yo lajan an, nou ta sijere ou pran des etapes ki va evite tèt chaje pita.

Souvni - Si ou deside prete moun nan lajan an, gen de bagay ke ou ka fè:

Premyèman, malerezman, atann ke zanmi w lan ka pa janm ranbouse w lajan sa.

Dezyèman, li ta bon si ou ta mete yon ti akò sou papye, ki klarifye antant ke ou genyen ak zanmi w lan, tankou dat li va remèt ou lajan an, enpi, ouswa, fè yon temwen siyen li, oubyen fè yon moun notarize l. Sa pwoteje nou toulede.

Twazyèman, pa prete lajan ke ou konnen ou pral bezwen pou pwòp depans ou.

Katriyèman, konsidere si se premye fwa moun nan mande w prete, ou byen si se plizyè fwa. Si se premye fwa, se yon pwoblèm, paske ou pa konnen ki kalite debitè moun nan ye. Si se yon moun ki dwe di, ou byen si se yon moun ki remèt lajan l alè. Si se plizyè fwa moun nan mande w prete tou, se ka yon pwoblèm tou. Menm si li peye alè, li ta bon, li ka nesesè, pou w ta kase kòd depandans lan, ke moun nan genyen sou ou an.

Senkyèman, mande tèt ou, èske ou ka sakrifye lajan sa a, san ou pa sakrifye amitye a? Kèlkeswa sa k pase a, èske amitye a ap siviv? 

Sizyèman, konsidere montan ke moun nan ap mande a, èske ou panse ke zanmi an va gen montan sa a pou li remèt ou? Si moun nan ap fè $3,000 pa mwa, enpi li mande w prete $5000.  Èske li va genyen 5000 lan pou l remèt ou san grate tèt.

Setyèman, pa retire nan lajan ijans pou prete moun. Gen yon rezon ki fè ke ou genyen lajan ijans ou chita la. 

E pandan ke nou sou sijè sa a, n ap tou di ke, se pa lajan sèlman ke li pa pridan pou prete. Gen plizyè lòt bagay ke li pa bon pou prete. Sa w panse Mr Valentin?

Valentin - Pa prete moun tondèz ou.

Souvni - Tondèz yo fè cheve a, Mr Valentin?

Valentin - Wi, mwen te prete yon moun yon tondèz ke mwen te renmen anpil. Li pa t janm remèt mwen li. 

Souvni - Mwen dezole tande sa, Mr valentin. Pa prete moun bijou, tankou zanno, chèn, braslè ki koute chè, e ke ou pa ka ranplase si l pèdi.

Valentin - Pa prete moun bag maryaj ou.

Souvni - Bag maryaj! Poukisa pou yon moun ta prete bag maryaj?

Valentin - Sa fèt! Si yo pral marye, e yo pa genyen bag la, yo bezwen yon bag pou seremoni an. Yo ka mande w prete.

Souvni - Yon bag, se yon bagay ki dwòl pou moun ta mande w prete.

Valentin - Mwen fè esperyans sa a deja. Pa prete moun machin ou.

Souvni - A wi, sa a, m ka konprann sa. Gen yon bann enplikasyon legal nan zafè prete machin sa. Si moun nan fè aksidan. Si moun nan bay machin nan yon pàn, epi li pa vle ranje li. M konprann sa.

Valentin - Pa prete moun rad maryaj ou.

Souvni - Rad maryaj, sa gen enpòtans santimantal. Se pa bagay ou ka ranplase.

Pa prete moun makiyaj tou, tankou wouj a lèv. Sa se bagay pèsonèl ki ka pwopaje enfeksyon avèk mikwòb.

Valentin - Pa prete moun bwòs a dan.

Souvni - Bon Valentin, sa a menm, m pa kwè gen okenn moun ki ap janm prete moun bwòs dan. Si yon moun ta sèvi ak bwòs dan w, ou ta dwe jete sa, se pa ijyenik.

Valentin - Genyen moun marye ki pataje menm bwòs a dan.

Souvni - M panse ke gen moun ki fè sa, men gen moun ki senpleman pa vle moun pataje afè pèsonèl yo. 

Mèdam e mèsye, nou rive nan fen diskisyon nou. Ann pran yon ti detant. La Famille pòt ap vini talè konsa.

Epizòd 7 - La Famille Pòt

Death at the Sòl

Ovila - Screaming

Dyak - O O! Sa k genyen nan kay la?

Ovila - O Bondye papa mwen! O Bondye!

Dyak - O O Ovila, sa w genyen w ap woule atè, ap kriye konsa?

Ovila - Mwen fèk sot pran move nouvèl Dyak. Mwen gen move nouvèl.

Dyak - Ki nouvèl Ovila? Sa k genyen?

Ovila - Se Madan Jeanot ki mouri, Dyak.

Freya - O my God! What's going on mommy? What's wrong?

Ovila - Freya, mwen fèk sot pran move nouvèl.

Tika - Mais, qu'est-ce qui se passe comme ça, Manmie?

Ovila - Se madan Jeanot ki mouri.

Dyak - Ovila, kilès ki madan Jeanot a? Èske se dam ki konn ba ou woulib al legliz la?

Ovila - Non Dyak! Madan Jeanot se dàm ki nan sòl la avèk mwen an.

Dyak - Ki sòl sa a w ap pale la Ovila? M te kwè m te di w pou sispann rantre nan bagay sòl sa a.

Ovila - Ah Dyak, m gen prèske dizan nan sòl sa. Li ede m fè ti ekonomi m. Enpi tou, gen moun k ap konte sou mwen nan sòl la. M pa ka kite l konsa. 

Dyak - Donk Madan Jeanot ki mouri an te gentan touche men sòl pa l la?

Ovila - Wi. Se nou onz lan ki nan sòl la, a mil dola pa mwa chak moun. Madan Jeanot fèt sot touche yon $10,000 dola. Epi li tonbe pip. Li mouri.

Dyak - O o Kisa menm? Ou si se li mouri li mouri, se pa sove li sove ak lajan an? 

Ovila - Non Dyak se yon kriz kadyak li fè. 

Dyak - Ovila m te di w sa wi. Ou pa ka pran lajan ou travay di pou li an, epi w al ba yon moun li. E ou pa konnen si y ap janm remèt ou lajan sa. Kèlkeswa sa ki pase w kounye a, si w pa ka peye bil ou, se fòt ou wi. Se fòt ou!

Ovila - Kijan fè se fòt mwen an? Ou pa ka blame m pou madan Jeanot ki mouri la!

Dyak - M p ap blame w paske li mouri an non. M ap blame paske se bagay bouki w ap fè ak lajan w lan la.

Freya - Mommy, what's a sòl?

Dyak -Freya, yon sòl se yon vye manigans moun pòv kreye pou pran lajan nan men w.

Ovila - Se pa vre Freya, yon sòl se yon ti òganizasyon ke yon gwoup moun de konfyans mete sou pye. Chak moun kontribye yon montan lajan regilyèman. Sòl la se yon kominote. Youn ede lòt. Nou mete lajan ansanm, enpi chak moun pran kou pou touche lajan an! 

Freya - So, it's like a group potluck, but with money? And each person takes turn getting all the food each month?

Tika - E puis la personne ki vient de toucher est morte? Donk est-ce que sa famille va remettre largent? 

Ovila - Non Tika. Fanmi moun nan pa t nan zafè sòl la. Lajan sa nou bay la pèdi wi.

Dyak - Donk se de (2) sezisman ou fè la wi, Ovila. Ou sezi madan Jeanot mouri. Epi ou sezi paske ou pèdi lajan w lan. Sòl la, se yon fason riske pou ekonomize. Lajan an pa asire. Ou pa konnen si moun ap kouri ak lajan ou lè yo touche. 

Tika - Pourquoi ne mettre pas l'argent à la banque, manmie?

Ovila - M te ka mete lajan an labank. Men m pa fè sa paske moun ki nan sòl la ka pa gen chans pou prete lajan san enterè. Sòl lan ede mwen, menm jan li ede lòt moun ki nan sòl la tou. 

Dyak - Ovila, yon sòl kote moun nan ap resevwa tout lajan sa ta dwe gen garanti. Se pou chak moun nan sòl ta pran yon asirans kèlkonk. Enpitou fò w ta gen yon fason, ot ke konfyans, ki pou anpeche yon moun resevwa lajan an, enpi kraze rak.

Ovila -Nou pa nan bagay sa yo, Dyak. Se yon sòl mwen fè avèk zanmi ke mwen konnen depi lontan. Tout moun nan sòl la verifye. Yo se moun ki onèt, e ki ap travay. Trezorye sòl la trè òganize. Se yon bagay l ap fè depi lontan tou. Règ sòl la trè serye. Yo byen etabli. E kalandriye sòl la pa janm m fayi m, tou.

Dyak - Enben Ovila, kèlkeswa sa w ap di m la. Sòl sa pral kraze, paske gen yon manm sòl la ki mouri.

Ovila - Non ti cheri a. Se sa w ta renmen wè k pase. Li p ap kraze non. N ap kontinye mete tèt ansanm. N ap kontinye mete men ansanm pou kontinye sòl la. 

Dyak - M espere ou va aprann nan sa ki sot pase la, Ovila. Pou pa antre nan okenn sòl ankò!

Ovila - O O sa w ap di konsa, Dyak? Mwen te gen tan nan yon dezyèm sòl la depi kat (4) mwa. Se tann m ap tann pou demen rive la, pou m touche men pa m nan.

Dyak - Mezanmi o, ala madanm ka jwe ak dife se Ovila!

END

Mezanmi o mesyedam, se tout sa nou t ap di. Mèsi anpil pou lekout. M espere n ap pale ankò lòt Vandredi. Pase bon wikenn.