So you're from Haiti? - Donk se Ayiti w sòti?

In this deeply insightful episode, we embark on an empowering journey to master the art of gracefully and confidently responding to the common remarks people make when they discover your beautiful Haitian heritage. We'll explore thoughtful, dignified, and sometimes even witty ways to handle these moments, turning potentially awkward conversations into opportunities for pride and education.

Then, we transition to the heartwarming segment of La Famille Pòt, where Dyak tenderly reflects on his earliest days in the United States. With raw emotion and vivid recollection, he transports us back to a time filled with the bittersweet ache of homesickness, the immense weight of responsibility as he worked tirelessly to support his beloved family back home, and the challenging yet rewarding process of learning a new language and embracing the rich tapestry of American traditions. It's a poignant reminder of the resilience, sacrifice, and unwavering hope that defines the immigrant experience.

Transcript

 Friday, March 13th, 2026

Salut, e, yon bèl onè respè a tout oditè radyo a.

W ap koute Radyo Konpa sou WLQY 1320 AM nan sid de la FLorid.

E ou branche kounye a sou emisyon Souvni on the Mike, avèk animatris ou Souvni.

Emisyon Souvni on the Mike la rantre lakay ou chak Vandredi swa a 7:30.

Byenveni aswè a.

M ape di ou yon gran mèsi dèske ou toujou rete branche e konnekte avèk nou chak semèn.

Mwen renmen ke nou kapab pale onètman lè nou chita ansanm chers amis auditeurs.

N ap akeyi Mr Valentin, ki ap antre kounye a. 

Valentin, m ap gade w ki ap antre nan estidyo a avèk gwo palto w sou ou, chapo w nan tèt ou. Ou sanble yon moun ki prèt pou patisipe nan yon deba k serye anpil. Salut mon cher Valentin.

Valentin - Bonswa Souvni. 

Souvni - Alò ou pral retire chapo a, Mr Valentin? M te kwè yo di ke se move chans pou mete chapo anndan kay, oubyen anndan bilding?

Valentin - Bonswa tout ekoutè Radyo Konpa yo.  Pa gen pwoblèm, Souvni, mwen retire chapo mwen.

Souvni - Mèsi mon cher. Li bon konsa. Ou pare pou diskisyon nou?

Valentin - Wi mwen pare.

Souvni - Jodi a n ap pale de yon moman, ke nou tout ka konnen trè byen. Se moman lè yon moun mande ou, "Nan ki peyi w soti?". Ou te ka byen nan yon konvèsasyon byen cho ak moun nan, enpi toudenkou, moun nan vin reyalize ke, 'O! ou genyen yon aksan!' W ap pale ak moun nan, men sèl sa ki nan panse li, se chache l ap chache rekonèt aksan ou genyen an. Men li pa ka rekonèt aksan an. Donk li mande w, "Nan ki peyi ou soti?" 

Valentin - Sa rive w souvan?

Souvni - Wi, kote m ap travay, sa rive m tout tan.

Valentin - Mwen menm tou. Lè yon moun mande m kesyon sa a, sa fè m sonje ke se etranje mwen ye.

Souvni - Donk jodi a, n ap fè diskisyon sou reyaksyon komen ke moun konn genyen lè ou di yo ke se Ayiti ou soti, e kòman ou kapab reponn ak reyaksyon sa yo. 

Valentin - Dakò. Men ki kalite reyaksyon w ap pale? Èske w ap pale de reyaksyon tankou si moun nan sezi pou l aprann ke se Ayiti ou soti?

Souvni - Non.  Toudabò, lè ou di yon moun kote ou soti, se pa sèlman lokasyon an ke moun nan wè non. Lè ou di yon moun ki kote ou fèt, lè ou di yon moun nan ki peyi ou soti, se kòm si ou louvri kannkès tèt moun nan pou wè ki konesans, ki prejije, ke li genyen sou peyi kote w soti a.

Valentin - wi se vrè. Lè yon moun mande m, 'Ki kote mwen soti?" epi mwen reponn li ke m soti Ayiti. Selon repons moun nan ba mwen kounye a, mwen va tou konnen ki edikasyon ke moun nan genyen sou peyi mwen. 

Souvni - Se raman, pou ta di yon moun ki kote w soti, enpi pou yo ta rete neutre san yo pa di anyen. W ap toujou jwenn diferan kalite reyaksyon nan men moun nan, kwè m si w vle.

Valentin - Ki kalite reyaksyon ou ka jwenn konsa, Souvni?

Souvni - W ap jwenn tout kalite diferan reyaksyon. Pa egzanp, gen yon gwoup moun ki imedyatman klase ou nan yon kategori. Li ka di, 'o, se Ayisyen ou ye!?", epi li gentan ap kòmanse ap di ke li tande ke Ayisyen manje chat.

Valentin - Reyaksyon sa a negatif, paske lamenm, moun nan gentan efase idantite ou.  Li mete ou nan yon kategori moun ki manje chat.  Yon bagay ke se pwopaganda li ye, li pa vre ditou.

Souvni - Eh byen se sa ki pase, lè moun nan se nan komeraj li pran nouvèl li, se nan Inivèsite Madan Sara, Nan Kolèj Makomè li pran diplòm ediksayon li.  Yon lòt reyaksyon, sèke ou di moun nan ou se Ayisyen, Enpi li reponn ou, "O ou se Ayisyen, m tande fanm Aysiyen konn fè manje byen, oubyen, li ka di, o m tande gason Ayisyen machomann konsa".

Valentin - Reyaksyon sa a ka di w ke moun nan ka vin pi enterese nan ou, depandan de sa li panse ou ka fè, pase pou li ta enterese nan ki moun ou ye.

Souvni - Oubyen, ou gen dwa di moun nan ou se Ayisyen, enpi li reponn ou, "O wi, m te vizite Labadee, m te ale Ayiti tou." 

Valentin - Donk, w ap jwenn reyaksyon pozitif, menm jan ke w ap jwenn reyaksyon ki negatif.

Souvni - Se pousa li enpòtan lè nou jwenn yon reyaksyon ki montre ke moun nan bezwen edikasyon, pou nou pran sa kòm responsablite nou pou nou edike moun nan.  E si se pou nou edike moun sa yo youn pa youn, se sa pou nou fè. Pou yo kapab fè diferans lan ant sa ki vrè e sa ki fiksyon. Ant sa ki manti e sa ki laverite. Donk se konsa nou pral antre nan konvèsasyon nou jodi a . Nou pral pale de reyaksyon komen ke moun genyen lè ou di yo ke ou se Ayisyen, e kòman pou reponn a reyaksyon sa yo.

Mèdam ze mèsye, w ap koute Souvni on the Mike. Rete branche, n ap tounen talè konsa.

Souvni - Mesyedam lasosyete nou retounen ankò. W ap koute Radyo Konpa. E ou branche sou emisyon Souvni on the Mike. 

Nou tout pase la deja, yon moun mande w, "Nan ki peyi ou soti?" Enpi ou di l ke ou se Ayisyen.  Epi moun nan gendwa ba ou plizyè repons konsa:

M konn tande,

"O mwen gen yon kondisip travay mwen ki se Ayisyen".  

Oubyen moun nan gen dwa ouvri sèl ti bwat Kreyòl li genyen pou l di w,  "S ak pase?". 

Oubyen li gen dwa tonbe pale franse ak ou,

E gendefwa moun nan konn di w, "Mwen renmen manje Ayisyen!". 

Donk zanmi, nou pral pale de reyaksyon komen sa yo, e kòman ou kapab reponn avèk yo. 

Valentin - Ok, men yon reyaksyon m panse ki pozitif. Moun nan ta di, "O, se Ayiti ou sòti? Ayisyen se pèp ki gen kouraj ak rezistans. Yo pa kite pwoblèm kaponnen yo. Yo konn di, 'Pèp sa pa bay legen. Peyi sa se pwoblèm sou pwoblèm, men Ayisyen pa dekouraje." M panse reyaksyon sa, li pozitif. Se yon konpliman li ye.

Souvni - Sa se yon repons pozitif, ki montre ke moun nan ap suiv aktyalite yo. Li rekonèt rezistans Ayisyen lè y ap fè fas ak pwoblèm adwat a goch. Ou wè tou ke sa se yon moun ki pa gen lespri bòne. Li sanble li vle aprann plis de peyi nou, tou. Ou kapab wè sa.

Ou kapab di moun nan, "Mèsi, mwen apresye sa. 

Ou kapab di li, "Mwen gen anpil fyète de peyi mwen".  

E, kòm sanble ke moun nan ta renmen aprann plis tou, ou kapab di moun nan, "Ayisyen, se pa yon pèp ki ap lite adwat a goch sèlman. Ayisyen, se pa sèlman rezistans nan move tan ke yo genyen."

Di li konsa ke, "Wi nou siviv anpil kalamite, men nou genyen lajwa tou. Nou genyen bèl kilti. Nou gen pwòp tradisyon pa nou. Nou genyen bèl mizik ak manje ki reveye tout sans nou lè nou reyini ansanm kòm yon pèp."  

Wi, se vre ke moun nan pa t mande tout leson sa yo, men pa rate chans pou kite moun nan konnen ke Ayisyen se moun tankou tout moun, ki ap viv yon lavi konplè. Se pa lite sèlman y ap lite.

Valentin - Ok. Men yon reyaksyon negatif. Pafwa lè ou di yon moun ou se Aysisyen, li vin pran yon lè kòm si li gen pitye pou ou, paske peyi a pòv e toujou gen powblèm politik.

Souvni - Wi, moun fè m sa souvan. Lè m di yo ke m se Ayisyen, premye bagay yo di se, 

'O podyab, peyi w la pa janm gen yo ti souf?" Kilè peyi an ap ranje? 

Epi yo konn mande m, 

"Èske fanmi ou gen Ayiti yo ok?"

"Èske w ap janm ka retounen nan peyi ou?" 

Oubyen yo konn di m tou, "M te patisipe nan kotizasyon yo t ap fè pou Ayiti lè tanblemanntè a". 

Moun ki ba ou reyaksyon sa yo, se moun ki pa chache konnen plis pase sa yo wè nan nouvèl. Sa yo wè nan medya a. 

Lè moun nan fè sa, li redui tout idantite ou kòm Ayisyen. Li redui tout istwa rich peyi a, li mete li nan yon ti bwat tou piti. Yon ti bwat moun pòv. Yon peyi ki gen yon kilti ki rich konsa, moun nan fè ou sanble yon mandyan.

Ou kapab reponn moun nan, "Wi, Ayiti genyen pwoblèm li, men se yon peyi ki gen anpil ambyans tou. E aktyèlman gen anpil aktivite k ap pase nan sezon sa a. 

Di moun nan mèsi pou sousi li, men fanmi ou byen.

Di li mèsi tou pou donasyon ke li bay pou tranblemanntè a.

Si ou vle, ou kapab fè moun nan sonje ke gendefwa jounalis yo konn montre sèl pati pòv nan peyi an. Medya yo toujou asosye Ayiti a yon kote ki pòv, donk ou pa janm ap gade televizyon kote pou y ap montre bèl ti plaj ak richès peyi a. 

Si moun nan redui Ayiti nan yon kategori peyi pòv, edike moun nan, ke Ayiti se premye repiblik moun nwa, premye nasyon endepandan nan Amerik Latin nan. 

Di l konsa ke, "Ayiti gen difikilte vre, men si ou goute manje nou, ou pa ta janm konnen sa!"

Valentin - Yon lòt reyaksyon, ke yo konn genyen, m pa konn si l negatif oubyen pozitif. Si ou di moun nan ke ou sòti Ayiti, li fè kòm si se premye fwa li tande mo Ayiti a?

Li di, "Ki kote Ayiti ye?

Souvni - Ke w te vle li ou pa, malerezman, genyen moun, ki senpleman pa gen okenn enterè sou sa k ap pase. Yo gen dwa mande w menm si se nan kontinan Lafrik lan ke Ayiti ye?

Nan kondisyon sa a,ou menm, pa fache, pa sezi. Senpleman oryante moun nan.  

Ou kapab di li, ke Ayiti, se yon ti zile nan karayib la, ki pataje yon tè avèk repiblik Dominikèn. 

Oubyen ou kapab di l tou ke Ayiti se yon ti zile ki pa twò lwen Jamayik ak Kiba.

Konsa ou ba li non ke yo ka konnen, dekwa pou yo ka oryante yo, pou yo konnen kibò Ayiti ye.  

Valentin - Yon lòt repons negatif se repons, si ou se Ayisyen, yo mande w si ou konn fè vodou sou poupe twal.

Souvni - Sa se yon reyaksyon moun ki toutafè inyoran. Yo pa konn sa y ap pale. Yo gade anpil fim, enpi yo gen konfizyon ant fim yo ak reyalite.

Ou menm, nan kondisyon sa a, ou kapab korije moun nan byen rapid san ou pa rantre nan okenn gwo diskisyon avèk li. Di li konsa "Sa se bagay Hollywood w ap pale la a!" Epi edike li ke vodou se youn nan relijyon nan peyi Ayiti tankou tout lòt relijyon. Se tout sa ou bezwen di li. 

Wi mèdam e mèsye, ou branche sou emisyon Souvni On The Mike. O Mikwo ou genyen animatris ou Souvni, n ape fè ti dyalòge avèk Mesye Valentin, kòm toujou. Yon bon zanmi nou ki pase nan estidyo an detanzantan pou fè ti pale avèk nou. N ape tounen nan kèlke segond.

Yes, that's right. Ou branche ce soir sou emisyon Souvni On The Mike. Emisyon sa a vini jwenn ou lakay ou chak vandredi soir at 7:30 PM avèk animatris ou Souvni.

Si ou ta renmen kontakte nou, ou kapab ale nan sit wèb mwen, SOUVNI.ORG, lè w ale nan sit lan ou va gade sou bò goch ekran an, w ap wè yon ti bouton ble, ki make, poze kesyon ou la, ou kapab poze kesyon ou, mete imèl lan, epi soumèt li, epi w ap jwenn repons. Pi ba goch anba ekran an, si ou ta renmen telechaje emisyon an apre ke li fin pase, ou va wè  lyen ki make Souvni On The Mike, si ou klike sou lyen sa a, ou va jwenn emisyon an pou telechaje. Pa egzanp emisyon sa a, si ou ta renmen tande li ankò, li va disponib pou telechaje apre ke emisyon an fini.

Donk, oditè radyo Konpa, ou branche sou emisyon Souvni On The Mike, ki kòmanse chak Vandredi soir at 7:30. N ap fè ti dyalòge avèk Mr Valentin.

N ap pale aswè a sou kòman ou ka reponn a diferan reyaksyon ke moun konn genyen lè ou di yo ke ou se Ayisyen, oubyen ke ou soti Ayiti.

Valentin - Wi Souvni, men youn reyaksyon ke ou ka jwenn tou. Depi ou di moun ke ou soti Ayiti, yo pran l, yo melanje l ak repiblik Dominikèn, yo fè l fè youn. 

Souvni - wi sa se yon sitiyasyon ki toujou ap pase. Si ou wè moun nan di ou sa, sèke li pa edike sou jewografi li. Korije li imedyatman, di li, 

"O, w ap pale de peyi vwazen nou."

Se pou di moun nan, "Anpil moun fè erè sa. Yo panse ke nou menm ak repiblik Dominikèn se menm."

Ou kapab eksplike moun nan,

 "Gen yon gwo zile. Epi gen de (2) peyi sou li. Yon peyi pale Kreyòl, lòt la pale Panyòl. Nou se peyi ki pale Kreyòl la. Nou menm ak repiblik Dominikèn, nou se kouzen, men nou soti nan diferan fanmi." 

Konsa yo va konprann erè ke yo fè.

Valentin - Finalman, Souvni, gen yon lòt reyaksyon negatif, men sa se Ayisyen ki konn fè reyasksyon sa a.  Ayisyen an gen dwa di w ou, 'O, ou pa sanble ak Ayisyen, non.'

Souvni - Bon sa sa vle di menm?  Wi, m konn tande sa vre. Si yon Ayisyen di w sa, se pa yon konpliman non, men se pito ras li ke l ap desann. Se ka petèt yon moun ki gen lespri bòne. M pa konnen kisa li genyen nan tèt li ke yon Ayisyen dwe sanble. 

Ou kapab mande li, 'A kisa yon Ayisyen dwe sanble menm?'

 Enpi edike li ke Ayisyen an vini nan tout koulè, tout fòm, tout gwosè, tout lajè. 

E pa bliye tou, ke si yon moun ap pwopaje move enfòmasyon sou Ayiti peyi ou, se pa fòt li pafwa, se edikasyon li pa genyen. Alò medya a toujou ap chache montre imaj ki pou choke w, ki pou fè w ou pè, ki pou manipile panse w. Y ap montre w imaj lapovrete, imaj enstabilite, ravaj ke move tan ap fè, maladi, moun k ap kouri nan bato pou lamizè, dekwa pou yo ka kaponnen w. 

An nou pa janm rate opòtinite pou nou edike moun ki pa gen edikasyon sou peyi nou. Dekwa pou nou retire yo nan konfizyon ak inyorans. 

Ayiti se pa yon viktim. Se yon peyi ki gen yon fòs istorik. Li gen yon gran istwa. Ayiti se yon tankou pye bwadchèn ki p ap koube bay nenpòt ti van.

Alò, Medam e mèsye mèsi anpil ou te rete chita tande nou

Rete branche La Famille Pòt ap vini talè konsa.

Epizòd 9

Land of opportunities

Freya - The dinner was delicious, thank you mommy.

Dyak - Ovila, kite m ede w lave asyèt yo pou nou ka gentan fè ti chita gade televizyon ansanm. 

Tika - Je peux aider aussi, manmie. Je vais essuyer la vaiselle. 

Ovila - Mezanmi, mèsi anpil tout moun. Men anpil chay pa lou. Gate kijan nou gentan fin netwaye kizin nan byen vit.

Dyak - An nou chita nan salon an pou fè yon ti gad televizyon kounye a. 

Freya - Dad, you were telling us a story about your trip to come here in the United States. That was very sad.

Dyak - Se pa t yon istwa non, Freya. Se te reyalite wi. Vwayaj la te pase jan m te rakonte l la.

Freya - Did you miss your friends and family back home, dad?

Ovila - Freya. Lè ou kite tout kòt fanmi w Ayiti, pou al abite nan yon lòt peyi, se yon gwo sakrifis wi. Se yon gwo desizyon wi. Moun ki kite peyi yo konsa pa fè sa pou dan ri non.

Dyak - Malgre yo trete nou menm pèp Ayisyen kòm moun ki pòv, lè nou kite peyi nou, nou gen anpil bagay ke nou kite dèyè. 

Tika - Qu’est-ce que tu laissé derrière, papi?

Dyak - Nou kite kay nou. Nou kite tè nou dèyè. Nou kite plant nou ak zanmi danfans nou. Nou kite memwa nou. Nou kite souvnans nou dèyè.

Freya - Did you leave any pets, dad?

Dyak - Wi, m te gen yon kabrit ke m te abitye avèk li anpil. Genyen anpil bagay ke nou p ap janm ka ranplase ke nou kite dèyè, lè nou kite peyi nou.

Ovila - Dyak, li menm, te kite mwen menm ak Tika dèyè lè l te rantre Ozetazini. Li te kite manman l dèyè tou.

Dyak - Lè me te rive nan peyi isi Ozetazini, sa te fòse m rekòmanse lavi m de nouvo. Aprann yonn lòt lang. Aprann yon lòt metye. E aprann nouvo tradisyon tou. Laplipa moun ki rekòmanse lavi yo isi Ozetazini, yo fè sa pou kont yo, san okenn sipò, paske fanmi yo rete dèyè. Sa pa dous menm non. 

Freya - So you were alone, dad?

Dyak - Se kòmsi mwen te efase lavi m, ak tout sa mwen te konnen, pou m rebati l ankò Ozetazini. E pandan m ap rebati lavi mwen, m te oblije ap, anmenmtan, travay pou ede fanmi ki rete dèyè Ayiti. Fò m te al lekòl tou pou m te aprann nouvo lang lan. E fòm te aprann tradisyon nouvo peyi a tou.

Freya - Was it easy to learn new traditions in the US, dad?

Dyak - Mwen pa t konn lang lan trè byen. Mwen te san direksyon pou yon ti moman. Fason mwen ta esplike sa, sèke m te lage tout sa mwen te konnen.  Mwen te abandone tout sa m te abitye avèk li. Mwen te kite tout kilti mwen dèyè. Epi, malgre mwen granmoun, mwen te tounen yon ti bebe ki pa t ka fè anyen pou kont li. Mwen pa t ka pran bis pou kont mwen. Mwen pa t ka al nan biwo lisans pou kont mwen. Si pou m ale nenpòt kote, se moun ki pou mennen m. Si pou m pale, se yon moun ki pou tradui pou mwen. Se kòm si mwen pa t gen idantite. 

Freya - Dad, what was the hardest part when you started living here in the US?

Dyak - M ta di, sa ki te pi tris la se lè se jou fèt nan peyi mwen. Mwen te santi m vid nèt. Mwen te tris paske m pa t ka selebre fèt sa yo ak fanmi m, Ayiti. Lè ou Ayiti, genyen tout kalite son, tout kalite bri nan lari a. Kòmanse sou kòk ki ap chante pou leve w lè maten, ale sou ti tap-tap k ap klaxonnen nan lari a, rive sou vwazen nou k ap jwe mizik radyo li byen fò sou katye a.  Mwen te sonje tout bagay sa yo.

Freya - And what was the best part about living here in the US? 

Dyak - Pi bon pati a, sèke Ameriken yo te trè akeyan. Lè m te fèt debake Ozetazini, mwen te imedyatman remake diferans ki genyen avèk peyi Ayiti.

Tika - Quelle etait la difference papi?

Dyak - Magazen Ameriken yo te gen anpil diferan manje. Restoran te yo sèvi w gwo plat manje. Tout wout te byen trase. Mwen te travay lajounen, e m te ale lekòl leswa pou aprann lang nan. Mwen te aprann anpil nouvo bagay nan peyi Etazini. Se yon tè ki plen ak opòtinite. Mwen t ap reve ke gen yon jou fanmi m va avèk mwen pou jui tout opòtinite sa yo. 

Tika - Tu avais des amis de support, papi?

Ovila - Mwen ak papa w, nou te pale nan telefòn prèske chak jou.

Dyak - E mwen te jwenn sipò nan kominote Ayisyen kote m t ap viv la tou. Yo te ede m pou m te ka rete konnekte ak kilti mwen, tradisyon mwen, manje m, ak mizik peyi mwen.  Donk sa te remonte m.

Ovila - Wi, ti kominote Ayisyen nan peyi etranje enpòtan anpil. Yo ka ede w nan kapasite kiltirèl, emosyonèl, oubyen finansye pafwa. Yo kapab fè w jwenn resous, non sèlman pou siviv, menm pou pwospere nan peyi a tou.

Dyak - Donk, ti kominote Aysiyen an te soutni mwen la, ede mwen, yo te sipòte mwen jouk tan mwen te vini endepandan.

Freya - What about you mommy, how was your trip to the United States?

Ovila - O non, sa se yon konvèsasyon pou yon lòt lè. 

END

Mezanmi o mesyedam, se tout sa nou t ap di. Mèsi anpil pou lekout. M espere n ap pale ankò lòt Vandredi. Pase bon wikenn