2 De glazen bol

Een vergelijking tussen rechtspraak op basis van de wet en op basis van subjectieve ‘wijsheid’. Dit aan de hand van Frank Caprio en Antonin Scalia.

Transcript

SPEAKER_00 0:17

Hartelijk welkom bij de podcast Eerlijk Duurt het Langst. Aflevering 2: De Glazen Bol. Mijn naam is Jan Willem Guis en ik verzorg deze podcast op het snijvl van Recht Theologie en Hemonatiek. We gaan naar het jaar 1936 in de Verenigde Staten. In dat jaar werden twee jongetjes geboren met een Italiaanse migratieachtergrond. En blijkbaar was het een goed jaar om met zo'n achtergrond een bekende rechter te worden in de Verenigde Staten. Want dat gold voor zowel Frank Caprio als ook voor Anton Scadia. Hoewel ze allebei wel een heel verschillende loopbaan kregen. Frank Caprio behandelde vooral verkeersovertredingen bij een lokale rechtbank. Anton Scadia werd als eerste met een Italian American achtergrond lid van het hoogste gerechtshof in de Verenigde Staten. Lid van de Supreme Court. Een overeenkomst tussen hen beide is hun warme en meer levende persoonlijkheid. In het geval van Frank Caprio toonde hij die zelfs uitdrukkelijk in de rechtszaal. Zelfs met invloed op zijn beslissingen. Dat is gelijk de reden voor zijn vaam. En dat is ook de reden om hem te vergelijken met de aanpak van Scalia. Zodat er zijn beide ook een contrast wat hen overstijgt, naar voren komt. Van Frank Caprio is er een bekend filmpje op YouTube. Kunt u dat zo terugvinden als u erop zoekt. waarin een hoogbejaarde man langzaam de rechtszaal van Caprio binnenschuivelt. Hij blijkt zelfs 96 jaar oud te zijn. Hij ziet er broos en kwetsbaar uit. Hij verschijnt voor de rechter omdat hij te hard gereden heeft in een straat met een zogenaamde schoolzone. En dan mag je minder hard omdat er een school met kinderen in de buurt is. De overtreding die hij begaan heeft staat vast. En de boete die daarop staat, is ook duidelijk. Nou, dat is dan toch een zaak die snel beslist is. Of niet? Zou de rechter misschien ook nog naar heel andere factoren moeten kijken? Moet hij soms meewegen wie het precies was die te hard reed? En onder welke omstandigheden? Om daarna zelf een besluit te nemen of er wel of geen boete of straf moet worden opgelegd? Ik ben benieuwd waar u als luisteraar op het eerste gehoor toe neigt. Moet deze man, deze oude man, die te hard gereden heeft, moet hij gewoon die boete krijgen. Of moeten we misschien nog onderzoeken of er factoren zijn die ook een rol spelen? Van Capio was in ieder geval een rechter die de tijd nam om eens door te vragen. En hij wil wel weten van deze man waarom hij dan te hard gereden heeft. Het antwoord luidt dat hij daar reed om zijn zoon naar het ziekenhuis te brengen. Zijn zoon ondergaat behandelingen op vaste tijden. Hij brengt hem wel vaker, want dan is er niemand anders beschikbaar die dat kan doen. Dat is best aandoenelijk als je daarover nadenkt een vader van 96, die zijn zoon, ik geloof ergens in de 60, nog naar het ziekenhuis brengt. En Caprio is zichtbaar onder de indruk van wat er hier gebeurt. Hij is er zoveel onder de indruk dat hij het optreden van deze oude man prijst en gelijk zijn boete of verdere straf kwijtscheld. Dit optreden. Dat hij bepaalde factoren laat meewegen die op het eerste gezicht niet uit het wetboek waar de situatie voorkomen, is geen uitzondering voor Frank Caprio, maar eerder symptomatisch voor zijn aanpak. Ik zei al, hij er zijn vaam aan te danken. En zelfs de bijnaam The nicest judge in the world. Dat is ergens te begrijpen. Want wat je er ook van vindt dat hij op die manier zijn gevoel stoont en meeleeft, in dit geval met die oude man? Dat is wel heel menselijk. En toch valt zijn aanpak ook te betwisten. De wet spreekt zich uit over te snel rijden in een schoolzoon zonder aanzien zes persoons. Is het niet eerlijker om gewoon voor iedereen dezelfde regels te volgen? Wordt de rechtspraak anders niet onzeker? Goede rechtspraak kenmerkt zich door een hoge mate van voorspelbaarheid. De wet is bekend. De feiten komen erbij. En rechtspraak is vervolgens niet willekeurig, maar volgt als het goed is de wet. En in zekere mate ook de jurisprudentie. De uitspraken die relevant zijn die eerder in eerdere zaken zijn gedaan. En de aanpak van Caprio wijkt daarvan af. Hij beoordeelt andere aspecten op een manier die moeilijk te controleren is. Alsof hij in zijn glazen bol kijkt van zijn eigen gevoelens. En dan afweegt dat omdat deze man zo oud is. En omdat zijn ritje zo'n nobel doel had, het wel gepast is om de straf kwijt te schelden. Maar wat zou hij dan zeggen in het geval dat de bestuurder 80 jaar was geweest en zijn kleinzoon naar de sportclub bracht? Of wat zou hij zeggen? Als het een jonge vrouw was van 25 die ging solliciteren. Hoe kun je weten of iemand wel of geen boete verdient? Als u dat subjectief gaat wegen op een manier die inderdaad voor anderen niet toegankelijk is. En vandaar dat beeld van die glazen bol. Het lijkt wel sympathiek, maar het heeft ook wel iets heel willekeurigs. En dan wordt het ook wel ingewikkeld. Misschien dat het bij verkeersovertredingen nog kan en ook vooral veel sympathie opwekt. Maar bij complexere zaken wordt het al wel moeilijker. Nu even naar Scalia. De andere rechter die ik noemde. Hij geeft trouwens ook voorbeelden van de aanpak waarbij een zaak niet wordt beslist door allereerst de tekst van de wet te volgen. Maar door de aanpak dat je als rechter een zaak van alle kanten bekijkt. En in al je eigen wijsheid een oordeel veld. Dan bedoel ik werkelij wijsheid. Hij noemt het voorbeeld van koning Louis de Nege bijvoorbeeld uit Frankrijk. Van hem is het bekend: het klinkt al bijna romantisch. Dat hij op zondag dat hij de mis had bijgewoond, met een heel gevolg het bos inwandelde en daar onder een oude eik ging zitten en vroeg wie er nog een zaak. En als iemand iets had, dan sprak hij daar recht. Niet door algemene regels uit de wet toe te passen. Maar door zelf als koning de zaak van alle kanten te wegen en dan een oordeel te vellen. De oordelen van Louis de Negende werden nog geroemd, ook om een grote wijsheid. Het doet denken aan koning Salomo uit de Bijbel. Die op onaarvolgbare wijze de waarheid aan het licht brengt als twee moeders naar hem toe komen. En allebei klemen dat het kindje hun eigen baby is. De echte moeder kan niet aanzien als Salomo beveelt om de baby te doden. En zegt: geef het maar aan de ander. En zo wordt de zaak opgelost. Het is een demonstratie van wijsheid die ergens ook onnaarvolgbaar is. Een ander had dit nooit kunnen bedenken en nooit kunnen voorzien. Het lijkt ergens aan een persoonlijke glazen bol op te komen. Bij een volgende zaak moet je het zeggen: ik heb geen idee hoe hij het nu weer op zal lossen. Scalia noemde deze voorbeelden en hij stelt ook de vraag: 'nu het beste is. Hij geeft toe dat hij vroeger best onder de indruk was van de Louisiaanse aanpak. Maar inmiddels is hij daar toch van teruggekomen. Rechtspraak krijgt als die zo heel persoonlijk is, ook een arbitrair karakter. Terwijl de voorspelbaarheid zo groot mogelijk moet zijn en ook de eerlijkheid naar andere burgers. Rechters zijn ook niet geroepen op een persoonlijk oordeel af te gaan. Maar om de wet als leidraad te nemen en consequent toe te passen. Op die manier zorg ervoor dat mensen zo eerlijk mogelijk behandeld worden en zal ook aan de wet het meeste gez worden toegekend. Zelf denk ik dat er veel te zeggen is voor het pleidooi wat Scelia hier houdt. Aan de andere kant. Een vonnis is ook wel meer dan een simpele opdelsom. Het is vaak wel wat complexer dan een enkel stukje wettekst toepassen op wat feiten. De rechter moet vaak ook wel onderzoeken hoe het precies gebeurd is. En niet alles past exact in een wettekst. Skadia beseft dat ook. In een enkel geval voldoen algemene regels niet, zegt hij. En wordt toch van de rechter gevraagd om een balans te zoeken. Dat is wel mogelijk. Maar dan is dat de uitzondering. Het moet nooit het vertrekpunt zijn of worden. Dat moet de wettekst blijven. Als ik nu een vergelijk maak met de theologie, zou je daar ook kunnen spreken over het glazenbol effect. Maar dan bij de uitleg van de Bijbel. Niet alleen dat een Bijbeltekst heel verschillend wordt uitgelegd, dat ook. Maar vooral ook omdat het soms onduidelijk is en ook blijft hoe iemand tot zijn uitleg of toepassing van de Bijbel komt. Is dat persoonlijke smaak? Is dat soms gebaseerd op een stukje emotie of op een bepaalde culturele voorkeur? Als het verder niet uitgelegd wordt, dan is dat te weinig om een geloofsleer op te funderen. Die werkt in een bepaalde kerk of een bepaalde stroming. Zou de rechter Scelia de theologie kunnen inspireren om vooral te zoeken naar algemene regels van uitleg? Het voordeel zou kunnen zijn dat de voorspelbaarheid en daarmee de zekerheid van Bijbeluitleg kan toenemen. Aan de andere kant bestaan nog wat verschillen tussen de uitleg van de wet en de uitleg van de heilige schrift. De wet kan namelijk in een democratisch proces worden aangepast. Zo kan de wet ook bij de tijd blijven. De schrift ligt vast, zoals we die ontvangen hebben. Betekent dat dan dat de uitleg van de schrift tijdloos is? Het is vaak dat theologen ook inbrengen dat je de Bijbel uitlegt, maar dat de Geest ook zorgt voor het juiste verstaan. Dat dient vaak ook als uitleg als theologen afwijken van de interpretatie van de Bijbel die eerder werd aangehangen, als ze er verandering in willen aanbrengen, om zoals ze dat dan zeggen, bij de tijd te blijven. Hier ligt een belangrijk spanningsveld om daar in volgende afleveringen op in te gaan. Voor nu, dank voor het luisteren en graag tot de volgende keer.