Accent Armenië; inleiding

Waarom een Nederlandstalige podcast over Armenie, waarom nu en waarom ik als verteller? Met aan het einde een verhaal over stoffige wegen en hartelijke mensen. 

Transcript

SPEAKER_01 0:00

I should like to see any power of the world destroy this race, this small tribe of unimportant people. See if they will not live again. See if they will not land again.

SPEAKER_00 0:48

Beste luistera, ik ben Karel Hofstra en ik heet u welkom bij Accent Armenië. Mijn blik op dit interessante land in de Caucasus. Deze podcast wordt gesponsord door HolkaiCapital.am. Welkom bij de eerste aflevering van Accent Armenie. U heeft net geluisterd naar een quote van William Saroyan, een bekende Amerikaanse schrijver van Armeense afkomst. En ik nodig u uit om het hele citaat op te zoeken. Het zegt veel over Armenië en Armenië in mijn ogen. Het muziekstuk is gecomponeerd door Komtas, een bekende componist en herontdekker van Armeense muziek uit het einde van de 19e eeuw. Waarom een podcast over Armenië? Ik denk dat Armenië op zichzelf een heel interessant land zit. Het ligt in een zeer interessante regio, vlakbij Europa, op een kruispunt van cultuur. Het is een land dat Europa gericht is. Ook al ligt het geografisch gezien in Azië. Het ligt namelijk ten zuiden van de waterscheiding van het Caucasusgeberg. Ik kreeg vroeger vaak de vraag toen ik net in Armenië woonde. Karel, wat denk je? Zijn we een Europees land of toch meer een Aziatisch land? En eigenlijk was ik er vanaf het begin al achter dat Armenië een Europees land is. Als je kijkt naar bijvoorbeeld objectieve factoren, zoals de scheiding van kerk en staat en de manier waarop de democratie is ingericht, met in ieder geval formeel een scheiding van machten. Ook al lopen die scheidslijnen in de praktijk soms in elkaar over, is Armenië zeker besters. Armenië is ook lid van de Raad van Europa sinds 2001. De Raad van Europa is een mensenrechten club van landen. Armenië heeft altijd wel toenading gezocht tot Europa, meer dan tot Azië. Ook op individueel gebied vinden mensen hier meer Europees dan Aziatisch. Zo zijn Armeniërs behoorlijk individualistisch en niet erg op het collectief gericht. En ook persoonlijk zijn ze behoorlijk op Europa gericht. Er wordt veel handel met Europa gedreven. En Armeniërs gaan het liefst naar Europa op vakantie. En sturen kinderen naar Europa om te studeren. Ook zeker naar de Verenigde Staten trouwens. Kortom, Armenië zou ik toch zeker als een Europees land bestempelen, ze met een Oosterse bijspraak. Het is ook qua economie een interessant land. Er is economische groei en er zijn zeker kansen. Toen ik aankwam in 2001 was het brutoal product ongeveer 5 miljard dollar. Het is nu bijna 30 miljard. Dat is natuurlijk naar Europese maatstaten nog steeds niet veel. Maar de mensen beginnen toch de beschikking te krijgen over besteedbaar inkomen. Het bruto-nationaal product per hoofd van bevolking nadert de 10.000 dollar per jaar. En dat zie je ook op de ranglijst van de wereld terug. Waar het vroeger in de lower middle income country categorie stond, is Armenië een aantal jaar geleden naar de high middle income country gegaan. En als de recente geschiedenis van snelle economische groei zich doorzet, kan Armenië over een jaar of tien promoveren naar de hoge inkomenscategorie. En die begint vanaf ongeveer 14.000 dollar per hoofdbevolking per jaar. Armenië is daarnaast natuurlijk een land met een interessante en zeer rijke geschiedenis. Op het kruispunt van culturen en vaak in conflicten gewikkeld, waar ook de quote van William Saloyan naar verwijst. En uiteindelijk moet ik toch iets van interse kunnen vertellen over het land waar ik al twintig jaar woon en waar mijn kinderen zijn geboren. Kortom, ik denk dat de podcast interessant kan zijn voor mensen die geïnteresseerd zijn in het kleine land met een woelig verleden en heden, die hier wellicht op bezoek zijn geweest in de diaspora zitten of in het algemeen interesse hebben in landen en cultuur. Of natuurlijk gewoon geïnteresseerd zijn in de wederwaardigheden van een Hollandse jongen uit Leiden in de Armeense Bergen. Waarom wil ik deze podcast nou doen en presenteren? Ten eerste niet onbelangrijk, ik woon en werk al twintig jaar in Armenië en ik denk dat ik een redelijke kijk op het land heb. En ik heb veel van de moderne gebeurtenissen zelf meegemaakt. Ik heb de twintig jaar meest voor internationale organisaties gewerkt en op hoog politiek niveau contacten gehad. Ik heb veel vrienden nog steeds in allerlei kringen en het land van boven tot beneden bereist, van Aschotsk in het noorden bij Georgië tot Nordnadzorg aan de Iraanse grens. Tegelijkertijd sta ik ook nog wel steeds verbaasd over een aantal dingen. Ik ben natuurlijk zelf ook veranderd na twintig jaar in Armenië, maar ik blijf een Nederlander. Je kunt een Hollander wel uit Holland halen, maar Holland niet uit de Hollanden. Desalniettemien heb ik altijd met veel plezier in Armenië gewoond. En dat zijn uiteraard vooral de mensen die ervoor zorgen dat ik hier blijf. Het land heeft natuurschoon en een goed klimaat. Maar de mensen maken het verschil. Ze zijn hartelijk en warm. Ze zijn over het algemeen goed opgeleid, actief, individueel, sterk. Maar die hartelijkheid is toch wel bijzonder. Aan het eind van de podcast zal ik daar nog een voorbeeld van geven. Armenië is ook een veilig land, dat eigenlijk constant in de top 10 van veilige landen in de wereld zit. En dat maakt het voor mij in mijn gezin toch ook wel fijn te weten dat je op ieder moment van de dag of de nacht, waar dan ook in Jerevan of in de provincie kunt verblijven zonder je ongemakkelijk of bedreigd te voelen. Als mensen staren, staren ze vriendelijk. Waarom nu waarom de podcast nu begint? Er is eigenlijk altijd wel iets aan de hand in Armenië en in de Caucasus. Ik denk dat het juist nu een interessante tijd is om over Armenië te praten. Armenië is nu interessanter en misschien ook wel belangrijker dan in het verleden, in ieder geval het recente verleden. Dat komt vooral vanwege recente ontwikkelingen. Uiteraard zijn de machtsverhoudingen in de hele wereld aan het verschuiven. Maar dat merk je hier meer dan anders. Armenië zat na de onafhankelijkheid in 1991 toch wel in het Russische blok, zou je kunnen zeggen. Lidmaatschap van de Eurasiatische Economische Unie, de door Rusland geleide tegenhanger van de EU. En de Collective Security Treaty Organization. De Russische tegenhanger van de NAVO. Maar dat is sinds een paar jaar allemaal aan het verschuiven. Sinds het verloren conflict met Azerbeidzjan over de regio Nagorno-Karabach. In Armenië Atsag genoemd. En het gedwongen vertrek van de Armeense bevolking daar is Armenië de relatie met Rusland, de vroegere strategische partner en beschermer, aan het herervalueren. De Armeense regering is toenadering beginnen te zoeken tot Europa en de Verenigde Staten. De relatie met Europa is een hele interessante, zeker de laatste jaren. De twee verdiepen de relatie door middel van overeenkomsten en Armenië heeft de toenadering tot de Europese Unie in wetgeving omgezet. De relatie met de VS is ook sterk verbeterd. Er is een partnerschapsverdrag gesloten in de laatste dagen van de Biden-regering. Maar ook onder de regering Trump is de verhouding verder verbeterd. In augustus 2025 hebben Azerbeidzjan en Armenië in Washington een vredesverdrag geparafeerd. Nog niet ondertekend en zeker niet geratificeerd. Daarover in een volgende podcast meer. Maar een formeel begin van betere relaties met Azerbeidzjan. En in het verleden daarvan met Turkije. De interesse van de VS uitzicht met name via de zogenaamde Trump Road for International Peace and Prosperity. Trip. Dat is een doorgangsroute, althans, dat moet een doorgangsroute worden van Azerbeidzjan via Armenië naar de Azerbeidzaanse exclave nach het jevan. Verder naar het westen. En dan verder naar Turkije. En naar Europa. Deze triproute moet één grote doorvoercorridor worden van Azië naar Europa voor olie, gas en andere producten. Ook zijn de VS erg geïnteresseerd om een rol te spelen in de technologische ontwikkeling naar Armenië met zijn goed ontwikkelde tech-start-up landschap. Daarover in een latere podcast ook meer. Waarom de podcast in het Nederlands? Punt 1. Nederlands is toch mijn moedertaal. Dus ik denk dat er situaties en nuances zijn die ik beter in het Nederlands kan uitdrukken. Het Nederlands heeft toch unieke uitdrukkingen en woordspeling, waar ik af en toe terug kan vallen. Maar belangrijker dan dat is het feit dat ik me in het Nederlands vrijer kan uitspreken. Nederlands verschaft een zekere mate van anonimiteit. Weinig mensen in Armenie verstaan Nederlands, en dus hoef ik niet mijn woorden op een weegschaal te leggen. En waar gaan we het zo over hebben in de komende weken en maanden? Ik ben van plan de podcast eenmaal in de week te maken. We kunnen het natuurlijk over heel veel zaak hebben. We gaan het natuurlijk over de politiek hebben, zeker gezien de belangrijke verkiezingen die deze zondag aanstaande gaan plaatsvinden. De economie is uiteraard ook een interessant onderwerp. Armenië komt natuurlijk uit een Sovjet-economie en is de transitie vroeg begonnen naar een markt. Maar die is natuurlijk nog steeds bezig. Binnen de economie kunnen we het over deelonderwerpen hebben. Ik ben van plan om een podcast bijvoorbeeld aan de landbouwsector te leiden. Wat is daar gaande? Wat zijn de nieuwe oplossingen die worden gezocht? Wat zijn traditionele producten? En waar schort het aan? Want landbouw is altijd een beetje het zorgenkind van daarmee. We gaan het hebben over de bankensector. Hoe ziet die eruit? Waar zijn de banken goed in? Vervullen ze hun functie van kredietverschaffen. Maar uiteraard gaan we het ook over geopolitiek hebben. De relatie met Georgië is een interessante. Het zijn landen die een bepaalde mate op elkaar lijken, natuurlijk, en altijd naast elkaar hebben geleefd. Maar ook landen die elkaar af en toe in de weg zitten en een haat liefdeverhouden lijken te hebben. Honderd jaar geleden hebben ze zelfs oorlog met elkaar gevoerd. Maar ze zijn nu natuurlijk ook gewoon op elkaar aangewezen in deze roerige regio. Aan de Armeense relatie met Rusland zou je natuurlijk meerdere podcasts kunnen wijden. De relatie met Iran is ook een interessante. Zo maakte Armenië ooit onderdeel uit van het Perzische Rijk. De rol van de Armeense Apostolische Kerk. Armenië is heel lang geen onafhankelijke staat geweest en was onderdeel van andere rijken, het Perzische Rijk, Russische Rijk. En de Armeense kerk speelde in die jaren een zekere overheidsrol. Zoals bijvoorbeeld bij de uitgifte van acten van burgerlijke stad. Nog steeds heeft de Armeense kerk een bijzondere positie in het land. En de laatste jaren een moeilijke relatie met de huidige regeer. Kortom, er is veel om over te praten. En ik hoop dat u de podcast met plezier zult beluisteren. Maar het beste kan ik natuurlijk de reden dat ik Armenië mijn hart heb gesloten en ik nog steeds met veel plezier woon na 20 jaar illustreren met een verhaal. Stelt u zich voor, het is 2001 in de zomer. Heet, stoffig. Armenië heeft juist een decennium van achteruitgang meegemaakt. Grenzen zijn dicht. De industriële basis is vervallen, infrastructuur is vervallen, wegen zijn slecht. Er is weinig geld, weinig verkeer. En ik ben weer eens een weekje in Armenië vanuit Kiev, waar ik toen op de ambassade werkte. Met Armenië het resort. En ik krijg een autoteling van een goede vriend van mij. En ik neem een andere Nederlander mee die hier destijds ook woonde. En we vertrekken op een dagtrip, die ik nog steeds af en toe maak en die ik van harte kan aanbevelen als u ooit in Armenië bent. Die gaat van Jerevan naar het hooggelegen Sevanmeer. Een van de hoogst gelegen Zoetwatermeer in de wereld, ten noordoosten van Jerevan, met het prachtige Savanklooster, het Sevanavank. Dan rij je via de zuidkust van het Sewanmeer naar de historische begraafplaats Noratus, die vol staat met zogenoemde kruisten. Dat zijn stenen die heel kunstig bewerkt zijn waarlei kruismotieven erop hebben. Een vaste waarde in het Armeense cultureel erfgoed. En die worden ook veel als grafsteen gebruikt. En de oudste grafstenen op Noratoes begraafplaats, gaan terug tot de 10e, 11e eeuw. Vanaf de Norathoes Begaafplaats rij je verder naar het zuiden, naar de Selimbergpas. En als je die eenmaal over bent en de provincie Wayot Zor inrijdt, ontvouwen zich prachtige vergezichten in beige en gele tinten over het zuiden van Armenië. Helemaal richting Iran. En net ten zuiden van de Slimbergpas ligt de gelijknamige Caravansarai uit de 14e eeuw, die ooit is gebouwd om reizigers tussen het zuiden en het noorden van Armenië te beschermen tegen het barreklimaat en de harde winters. In die tijd was het een van de vele zijakken van de zijroute. Als je eenmaal de Selimbergweg bent afgereden en je komt weer in het dal van Fail de Zoruit. Dan ga je terug naar Jerevan via de hoofdweg. Kom je dan eerst langs Noravank, dat betekent nieuw klooster. Ofschoon het ook weer niet zo heel nieuw is uit de 13e eeuw. Er zijn wel delen uit de 16, 17e eeuw. Maar goed, leeftijd is hier relatief. Rij je verder naar Jerevan in de laatste bezienswaardigheid is dan Gorvirapklooster. Dat betekent type put. Daar is de brenger van het christendom naar Armenië ooit vastgezet, die heeft er 13 jaar vastgezeten, vervangen genomen door de Heidense koning van Armenië toe. Avan, terug naar 2001. We nemen die dagtrip. We rijden van Jerevan via het Zevan Meer en de Noratus Begaafdplaats. De celie pas over vayotzoring. En die slingerende bergweg was in 2001 ofwel gebroken asfalt, ofwel grind. En we waren natuurlijk slecht voorbereid op pad gegaan. Geen eten en drinken meegenomen. Dus tegen het middaguur waren we behoorlijk hongerig en dorstig. En we zien op een gegeven moment een kar, een soort van keet staan, met een tafeltje buiten, een paar stoeltjes erbij. We stoppen daar, gaan op die stoeltjes zitten en ik steek op een gegeven moment mijn hoofd die keet in. En ik vraag: oké, hebben jullie iets te eten, te drinken? Er zitten twee man in en eentje ervan zegt: we hebben tomaten, we hebben wat kaas, een stuk brood. Ik vraag, is dat alles? Geen barbecue of een stukje vlees of zo erbij. Nee, nee. Zegt hij: sorry. Zeeg, nou ja, breng maar wat je hebt. Heb je sap of cola of zo? Nee, nee, sorry, we hebben wel water. Nou, breng dat dan ook maar. En dat deed hij en bracht er nog een half flesje vodka bij. Wij zitten daar lekker dat te verorberen. Maar goed, er waren jonge gasten toen we dat hadden opgegeten, hadden we nog steeds trek. Dus we vroeger nog meer was van hetzelfde desnoods. En ze: Ja, we hebben nog een klein beetje meer, nog een tomaat, nog een stukje kaas, een klein beetje brood. Ik zei, nou breng dat maar. En toen we dat ook soldaat hadden gemaakt, vroeg ik om koffie. Dat hadden ze niet. Ik vond het toch eigenlijk wel een beetje een slecht café. Nadat ze nog wat foto's hadden gemaakt en we klaar waren om verder te rijden, vroeg ik om de rekening: wat krijg je van ons? Niks natuurlijk. Ik zeg hoezo niks. We hebben je toch net gegeten? Ja, maar dat is gratis, dat krijg je van ons. Hoezo gratis? Je runt je toch een café? Nee, nee, helemaal niet. Wij werken hier aan de weg. Bleat dat we hun lunch tot de laatste kruimel hadden opgegeten. Zondag 7 juni kom ik met de volgende podcast alweer, want dan zijn de nationale verkiezingen en daar is een hoop aan vooraf gegaan, en daar is ook veel om over te praten en te analyseren tot dan