It's the economy, stupid! Deel 1

Wat is de basis onder de Armeense economie en vanaf wanneer heeft de grotendeels agrarische economie zich ontwikkeld tot een industriele en technologische. Welke ups en downs heeft het land gekend sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en wat zijn de meest succesvolle sectoren? 

Transcript

SPEAKER_01 0:00

I should like to see any power of the world destroy this race, this small tribe of unimportant people. See if they will not live again. See if they will not laugh again.

SPEAKER_00 0:48

Beste luistera, ik ben Karel Hofstra en ik heet u welkom bij Accent Armenië, mijn blik op dit interessante land in de Caucasus.am. Welkom bij een nieuwe aflevering van Accent Armenië. Vandaag duiken we in de economie. En om de Armeense economie te begrijpen, moeten we eigenlijk terug naar de Sovjettijd. Want zoals met veel andere economie gerelateerde dingen in Armenië. wegen, gebouwen, industrieën, begint het verhaal eigenlijk daar. Voor de Sovjet-tijd, dus tijdens het Russische Rijk, waar Armenië ook deel van uitmaakte, was Armenië een grotendeels agrarisch gebied. Vanaf het einde van de 19e eeuw openden er een paar kopermijnen, maar Armeniërs waren veelal werkzaam op het land of in kleine artisanale werkplaatsen. Veel Armeniërs woonden buiten Armenië. Nog steeds natuurlijk en waren Istanbul tyflies en Bako actief en succesvol in de handel. De financiële wereld en de industrie. Dat laatste was dan vooral in de olievelden van Bako, daar was de meeste industrie op caucus. Armenië zelf is niet begiftigd met veel natuurlijke voordelen. Het land heeft geen olie, geen gas, geen toegang tot de zee, geen grote landbouwarealen. Wat Armenië wel heeft, zijn bergen, stenen en mensen die ervan aanvertuigd zijn dat ze alles beter kunnen dan hun huur. Toch was Armenië binnen de Sovjet-Unie verrassend succesvol. Sterker nog, tegen het einde van de Sovjet-periode behoorde Armenië tot de meest ontwikkelde republieken van de hele Unie. Dat klinkt misschien vreemd. Maar de Sovjet-economie werkte niet als een normale economie. Moskou besloot welke republiek zich waarin moest specialiseren. Oezbekistan specialiseerde zich in katoen. Kazakstan olie en graan. Azerbeidzjan olie. Oekraïne in de zware industrie en metallurgie. Wit-Rusland in de lichte industrie. En Armenië had en heeft dus geen natuurlijke hulpbronnen. Nou ja, nog een beetje goud en koperna. En kreeg wat eigenlijk misschien wel beter bij de bevolking paste: wetenschap en technologie. Er wordt veel op de Sovjet-Unie afgegeven, maar ze heeft echt wel veel bijgedragen tot het ontwikkelen van de deelrepubliek. Een republiek van ingenieurs. De Sovjet-leiders ontdekten al snel dat Armeniërs opvallend goed waren in wiskunde, natuurkunde en techniek. Dat is overigens een traditie die tot vandaag voortduurt. Bijna alle infrastructuur die Armenië heeft, is in de Sovjet-tijd aangelegd. Wegen, bruggen, pijpleidingen, elektriciteitscentrales, waaronder de kerkcentrale, de metro van Jerevan, de vliegvelden en spoorwegen. Pas in de laatste tien jaar, dus 25 jaar na de onafhankelijkheid, is Armenië weer begonnen met wat bij te bouwen. Maar behalve een gedeeltelijke rondweg rond Jerevan, en zelfs die is nog niet af. En de snelweg van Jerevan naar Kyri, de tweede stad van het land in het noordwesten, ongeveer 100 kilometer van Jerevan. Is er nog niet veel gepresteerd op dat gebied. Maar goed, terug naar de Sovjet-Unie. Armenië werd dus een centrum voor wiskunde en computertechnologie. En niet alleen omdat de koffie in Jerevan beter was dan in Moskou, al hielp dat waarschijnlijk wel. Het gebeurde eerder omdat de Sovjet-staat er serieuze onderzoeksinstellingen opbouwde. Generaties wiskundigen en natuurkundigen opleidden. En Armenië een rol gaf in informatica, elektronica en hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek. Armeense wetenschappers ontwikkelden verschillende computer- en controlesystemen voor de Sovjet-Unie. En duizenden ingenieurs werkten in deze sector. Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat Armenië de Silicon Valley van de Sovjet-Unie was. Al hadden de Armeense ingenieurs één nadeel. Hun optiepakket bestond namelijk niet uit geld, maar uit een extra week in het staatsanatorium. Hoe dan ook, Armenie produceert nog steeds een opmerkelijk aantal IT-specialisten, programmeurs en ingenieurs voor een land van slechts 3 miljoen inwoners. En dat heeft uiteindelijk geleid tot een bloeiend start-uplandschap. Het aantal unicorns in Armenië is geloof ik drie of vier. Een unicorn is een techbedrijf dat op meer dan een miljard dollar waarde wordt geschat. En dat is natuurlijk best wel veel voor een klein land als Armenië. Drie of vier unicorns hebben. Maar goed, daar vertel ik later meer over. In een volgende podcast. Naast technologie ontwikkelde de Sovjet-Unie in Armenië een indrukwekkende industriële basis. Chemische fabrieken, machinebouw, elektronica, textiel, voedselverwerking en metaalindustrie. En deze bedrijven waren eigenlijk volledig geïntegreerd in de Sovjet-Ekenie. Het systeem werkte ongeveer als volgt het Sovjet systeem, wat behoorlijk inefficiënt was en uiteindelijk ook niet houdbaar. Een fabriek in Armenië produceerde bijvoorbeeld één onderdeel met grondstoffen die uit de Azerbeidzjan kwamen. Dat onderdeel ging dan naar Oekraïne. Daar werd het verder bewerkt. En vervolgens ging het naar Rusland, waar het met nog een ander onderdeel tot een eindproduct werd geassembleerd. En uiteindelijk naar Kazakstan gestuurd om daar verkocht te worden. Maar het werkte zolang de Sovjet-Unie bestond en dit soort van processen gesubsidieerd werden. Deze omslachtige keten diende namelijk meer een politiek toel dan economische efficiëntie. Je kunt natuurlijk beparumenteren dat de vliegtuigonderdelen van Airbus, ook een conglomeraat van bedrijven in veel landen. Europese landen die hun vliegtuigindustrie hebben samengevoegd. De vliegtuigonderdelen van Airbus dus ook in veel landen worden gemaakt. Om dan uiteindelijk in Toulouse in Frankrijk in elkaar te worden gezet. Maar Airbus vliegtuigen zijn zo duur en gewild dat een uitgerekte toeleveringsketen economisch nog zin heeft en dat gold niet voor Sovjet-producten. Ik kan me nog herinneren dat toen ik voor de eerste keer in de Sovjet-Unie was en drie weken door het land reisde, uiteindelijk eindigde in Moskou. En daar wilde ik souvenirs kopen om mee naar huis te nemen. En dat was 1990, in de zomer van 1990. Dus het waren al niet meer de beste jaren anders hoe geef ik toe. Maar we kwamen in de Koem, dat grote Warenhuis op het Rode Plein. En daar zocht ik naar een beetje een oudige souvenir, kon niks vinden, want er was ook helemaal niets. En uiteindelijk ben ik maar naar huis gegaan met twee pistachio groene. Plastic schoudertasjes. Die ontzettend slechte kwaliteit hadden. En eigenlijk binnen een jaar afbladderden en uit elkaar vielen. En dat leidde dit soort van praktijken ook eindelijk tot de ondergang van de Sovjet-economie. Aan het eind van de jaren 80, begin jaren 90. En voor bijna alle inwoners van de Sovjet-Unie. gold voor Armenië die periode ook als een catastrofe. Het eenvallen van de Sovjet-Unie. Wat in 1990-91 gebeurde. Voor sommige landen betekende het de bevrijding van het Sovjet-juk, zoals voor de Baltische Staten. Maar voor Armenië betekende het oorlog en economische chaos. Plotseling verdwenen alle bestaande economische relaties. Fabrieken verloren hun leveranciers, of die leveranciers wilden harde valuta zien voor hun producten. Klanten verdwenen en buiten de voormalige Sovjet-Unie wilde niemand de verouderde producten hebben. Transportnetwerken vielen uiteen. Financiering stopte. Een fabriek die gisteren nog draaide, kon vandaag niets meer produceren, omdat één cruciaal onderdeel ergens in Oekraïne lag. En niemand wist wie ervoor moest betalen. En alsof dat niet genoeg was, brak ook de oorlog rond Nagonakarabakh uit. Een enclave in Azerbeidzjan die voor het grootste deel door Armeniërs wordt bewoond. Dat bracht enorme economische kosten met zich mee. En bovendien sloten Turkije en Azerbeidzjan hun grenzen met Armenië. Voor een klein land zonder verdere uitgang naar de wereld, zonder zeeaven bijvoorbeeld, was dat een gigantische klant. Plotseling waren twee van de vier grenzen dicht. En dat maakte zaken doen natuurlijk aanzienlijk ingewikkelder. Veel Armeniërs herinneren zich de jaren 90 vooral vanwege één ding: geen elektriciteit. Tot op heden hebben wij thuis. Eigenlijk geen kaarsen. Omdat mijn vrouw jarenlang bij kaars ligt en in de kou haar lessen van de middelbare school moest leren. Dus ze deelt niet bepaald mijn associatie met gezelligheid en warmte als het om kaarsen gaat. En ik heb het idee dat dat voor heel veel Armeniërs van die generatie geldt. Tijdens de zwaarste crisisdagen, maanden, kregen huishouden soms maar enkele uren stroom per dag. De verwarming viel uit. Openbaar vervoer functioneerde nauwelijks. Er staat nog steeds een foto bij uit die tijd van mensen die aan een overvolle trolleybus hangen. Die over een verder lege straat hobbelt. Fabrieken sloten, werkloosheid explodeerde. Mensen kapten bomen in parken om brandhoud te hebben. Ik heb altijd gedacht om dat in perspectief te plaatsen, de terugval in economische welvaart. Het is één ding om altijd armte geweest te zijn, bijvoorbeeld in Afrikaanse landen. Maar een ander ding om van welvarend in een paar jaar naar arm te gaan. Van 1990 tot 1993 viel het Bruto nationaal product in Armeni met 50 tot 60 procent. Dat kunnen we ons bijna niet voorstellen. En die schok was zo groot dat het eigenlijk tot de huidige tijd een trauma heeft achtergelaten. De economische crisis leidde ook tot een enorme emigratiegolf. Honderdduizenden Armeniërs vertrokken. Vooral naar Rusland, maar ook naar de Verenigde Staten in Europa. Sommigen gingen tijdelijk, maar vele kwamen nooit meer terug. En één van de ironieën van die tijd, de economische opbouw in Armenië. Was dat emigratie uiteindelijk zelf een economische sector werden. Want geldovermakingen van Armeniërs in het buitenland terug naar het moederland, naar de familie. Werden één van de belangrijkste inkomstenbronden van het land. Tot wel 15% van het bruto-nationaal product. Een aanzienlijk deel van de economie draaiden dus jarenlang op familieleden die vanuit Moskou geld naar huis stuurden. En niet alleen vanuit Moskou uit heel Rusland veel van de Armenische in die tijd naar Rusland. Waar de economische terugval ook aanzienlijk was, maar niet zo groot. En nog steeds spelen die overmakingen geldovermakingen een grote economische rol in de wat armere regio's van Armenië. Uiteindelijk kwam er natuurlijk toch een langzaam herstel, want zo gaat het altijd. Na terugval komt het herstel. En tegen het eind van de jaren 90 begon de situatie langzaam te verbeteren. Privatiseringen werden doorgevoerd, nieuwe bedrijven ontstonden. En zelfs wat internationale investeringen kwamen op gang. En met name uit het diaspora. Uit Westen. De diaspora was een van de vroege investeerders. Maar in de jaren 90, tijdens het rogerskapitalisme dat er toen heerste, werden wel veel goed bedoelende Armeniërs uit het Westen afgedroogd van hun geld ondaan en met pek en veren weer teruggestuurd. En ze zijn vervolgens 15 jaar weggebleven. Dat gaat van woord van mond tot mond. En dus met name de Amerikaanse diaspara heeft zich een tijdje niet meer laten zien in Armenië. De diaspora in Rusland had meer succes. Ook omdat de zakelijke cultuur meer overeen kwam. Met die in Armenië. De energie sector stabiliseerde ook. En dat kwam met name omdat in 1994 gesloten kerncentralen weer in werking werd gesteld. De inflatie werd onder controle gebracht en de economie begon weer te groeien. Vanaf ongeveer 2001 kende Armenië zelfs een periode van indrukwekkende economische groei. Er waren jaren dat de economie met dubbele cijfers groeide. Internationale organisaties begon Armenie zelfs te prijzen als een succesvolle hervorming. En voor het eerst sinds lange tijd ontstond er optimisme. Maar er zat een addertje onder het gras. Die groei had echter een probleem. Die was namelijk vooral gebaseerd op bouwprojecten. Vastgoedontwikkeling en geldovermakingen uit Rusland. Dat werkte prima zolang Rusland goed draaide en er veel in appartementen werd geïnvesteerd. Maar het maakte Armenië ook kwetsbaar. Tegen 2006, 7, 2 had Armenië zich grotendeels hersteld van de totale ineensorting van de jaren 90. Het land had weer groei. Er waren nieuwe bedrijven en de hoofdstad hiervan bloeide op. Er verschenen restaurants, cafés, winkels, dure winkels ook. Maar tegelijkertijd bleven er grote uitdagingen bestaan. De armoede bleef hoog. En economische mogelijkheden waren toch beperkt voor veel mensen. En dat kwam ook vanwege de grote corruptie, die er toen eerste. Corruptie is een heel apart hoofdstuk. En daar ga ik later zeker meer over vertellen in de volgende podcast. Door die corruptie en de beperkte mogelijkheden vertrokken veel jongeren naar het buitenland. En was de economie nog steeds sterk afhankelijk van Rusland. Voor energie, voor afzetmarkten. En de grote vraag was daarom. Kan Armenië ooit zichzelf zodanig hervormen dat het een moderne, innovatieve economie wordt en niet een soort van economische kolonie van een ander land. Zelfs al heeft het land geen natuurlijke rijkdomme, geen zeehaven en zijn twee van de vier grenzen gesloten. En dat ga ik verder behandelen in de volgende aflevering. Dan kijken we naar de periode vanaf zo'n beetje 2008-2009. De opkomst van de IT-sector. De rol van de diaspora. De economische schok van de oorlogen in 2020. En van COVID 2019. De komst van duizenden Russen na 2022 na het begin van de oorlog in Oekraïne. En de opmerkelijke groei die Armenië de afgelopen jaren heeft doorgemaakt. Hartelijk dank voor het luisteren naar deze aflevering van Accent Armenie. En tot volgende week.