dag 37 - bestaat de ander wel als je er niet aan denkt?

Er is geen een werkelijkheid 

• het einde komt in zicht
• Portugese dichter en melancolicus Fernando Pessoa (1888–1935)
• De zelfmoord van de bediende van sigarenwinkel
• Gevoelslevens van anderen
• Boek der rusteloosheid
• Alle mensen die je dagelijks ziet op straat, maar niet echt
• gaat de zon wel onder voor jou?
• negeer je de zwerver?
• een moeder die een zoon verliest, elke dag weer maal duizend op het slagveld
• Genant moment
• Carlo Rovelli 
• Er is geen een werkelijkheid
• De werkelijkheid bestaat in de interactie die we ermee hebben
• DIEP

Transcript

SPEAKER_02 0:00

Dag 37 van dit. Je kunt het wel een project noemen. Elke dag praten totdat mijn boek in jou en mijn handen ligt.

SPEAKER_00 0:10

Ik kan je zeggen, tot jouw spijt misschien wel. Het einde komt in zicht. Twee, drie weken, denk ik. Ja.

SPEAKER_02 0:25

Ik weet ook niet wat ik ervan moet zeggen, behalve menocholie. Aan alles komt een eind. Maar we zijn er nog. Ik ben er nog. Jij bent er nog. Ik wou het hebben over Pessoa. En over de kwantumtheorie. Gewoon lekker wetenschappelijk doen en een beetje filosofisch. Dat is goed voor het slapengaan. Even nadenken en dan hopen dat deze filosofische gedachten in jouw dromen doorgaan. Voor je gaat slapen. De bediende uit de Sigarenwinkel pleegde zelfmoord. In Portugal. De Portugese dichter en melancholicus Fernando Pessoa, geboren in 1888, gestorven in 1935, voelt zich door de zelfmoord van die bediende bedrogen. Arme stakker, zegt hij. Hij bestond dus toch. Degene die altijd vriendelijk knikte en je bestelling afrekende, en tot ziens zij tegen iedereen had dus blijkbaar ook een gevoelsleven. En verlangens. En angsten. Want waarom zou je anders zelfmoord plegen? Maar iedereen herinnert hem, de bediende, om zijn zullige lach en vuile jas die altijd scheef over zijn schouders hing. Mooi detail. En Peso herinnert zich zijn eigen gedachte over hem die hij ooit had gehad. Bijvoorbeeld dat deze man vast vroeg kaal zou worden. Ook komt hij nu tot de conclusie dat hij daar de tijd niet voor heeft gekregen.

SPEAKER_01 2:08

Ik weet niet, ik vind het heel grappig. Als iemand sterven is gestorven en die zegt dat hij de tijd niet voor had.

SPEAKER_02 2:16

Misschien moet ik niet uitleggen waarom ik dit zo grappig vind. En jou, maar dat is niet de enige conclusie die Pessoa trekt in deze passage in zijn prachtige meesterwerk Boek der Rusteloosheid, echt wat een boek. Ik wil niet veel zeggen, maar ik krijg er een harde plasser van, plus voorvocht plus. Ik hoef mezelf niet eens aan te raken. Zo, ik overdrijf echt niet. Wat een fucking goed boek. Het is geen roman, het zijn geen gedichten. Het is niet per se een dagboek. Het zijn gewoon heel veel melancholische gedachten die hij in tien jaar tijd heeft opgeschreven voor dit boek. Hel mooie observaties over kunst, over zijn eenzaamheid, over de zinloosheid van dit alles. En echt heel veel melancholie. Echt, ik weet niet: gewoon tranen in ogen. Oké, gewoon tranen in mogen. Ontroert kippenveld dat. Waar hadden we het over? Oh ja, de bediende. Hij trekt dus niet alleen de conclusie dat hij nooit meer echt kaal zou worden, die bediende. Maar hij twijfelt ook al een langere tijd of andere mensen wel echt bestaan. Ja, natuurlijk, mensen bestaan. Maar wat weet je nou echt van ze? De bediende was een passant in het leven van Pessoa. Net zoals al die andere mensen die jou dagelijks passeren op straat of op het station en in de supermarkt. Je ziet ze even en dan nooit meer. Toch het is een soort decor of zo. Pessoa komt tot de conclusie dat de zon wel ondergaat voor hem zelf vandaag, maar niet meer voor de bediende die daar ergens op gebaard ligt te wachten op zijn begafenis. Maar Pessoa zegt ook: als je niet meer aan de zon denkt, dan gaat hij voor jou eigenlijk ook niet meer onder. Dat is een diepere zin. Als je niet aan de zon denkt, dan gaat hij niet voor jou onder.

SPEAKER_00 4:32

Kortom, we zijn onze eigen ervaring en de rest is gere. Wel je gaat slapen. Ik snap zijn gedachtegang heel goed.

SPEAKER_02 4:44

Toch? Ik bedoel, al die mensen die jij en ik op straat zien, zijn de koor. Behalve dan bijvoorbeeld die ene zwerver hier bij de supermarkt die altijd om mijn aandacht vraagt. Ik wil dat hij de koor is, maar ik moet toch elke keer weer een keuze maken om hem of te negeren, wat natuurlijk best wel passief agressief is, of om hem vriendelijk af te wijzen. Dat ik zeg nee, sorry. Ik heb dus een vriend. Ik heb dus een vriend, ik weet niet eens of ik dit verteld heb, die wijst deze beste man nooit af. Die haalt boodschappen voor hem of stopt hem wat geld toe. En het is zelfs zo ver gekomen dat hij die vriend zijn mobiele nummer aan die beste man heeft gegeven. Mat als gevolg dat hij nu regelmatig gebeld wordt met de vraag of hij wat geld kan overmaken aan hem. Ja, ik weet niet. Ik vind het heel bewonderenswaardig van deze vriend. Ik vind het ook wel erg bij hem passen, moet ik zeggen. Ja, dat hij wel echt een mens wil zien in plaats van de alcohollucht die altijd om die beste man heen ruikt. En die vriend doet het ook niet om te koketeren. Hij doet het echt omdat hij gewoon medelijden heeft, denk ik. En tegelijkertijd is deze relatie zal natuurlijk nooit gelijkwaardig worden. Van ziel tot ziel, van vriend tot vriend, toch? Er blijft een soort machtscomponent of zo. I don't know. Ingewikkeld wel. Ingewikkeld. Even nu een gênante uitstapje.

SPEAKER_00 6:18

Ik zag laatst best wel een leuke casère van die Jumbo op straat. Ik weet niet, ze is wel leuk. Ze heeft altijd haar heel leuk zitten en best wel leuke ogen.

SPEAKER_02 6:31

En ja, ze liep me tegemoet in de winkelstrat. En voor ik het wist, groede ik haar.

SPEAKER_01 6:37

Inclusief zwaai.

SPEAKER_02 6:39

Ja, het ging heel snel. Splitsecond. Ze keek me ook heel verward aan en zei ook niets terug. Ja, toen snapte ik het zelf pas. WTF? Wat ben je aan het doen, Thomson? Het is de fucking casier, niet een vriend. Maar ik weet niet een soort. Kijk, iedereen kent haar natuurlijk als de productblieper. Maar kent ze mij? Ja, blijkbaar niet. Ik ben gewoon decor in haar leven. Een klein getalletje op de omzetcijfers van de Jumbo. Zoals de duizenden doden van een willekeurige dag in Oekraïne en op het slagveld me zo weinig zeggen. Ik moet echt mijn best doen elke keer weer om te beseffen dat vandaag duizend Russische moeders en honderden Oekraïnse moeders een zoon hebben verloren. En dat al deze duizenden mannen nooit meer een kind zullen krijgen met hun geliefde. En dat dit verdriet nog vele generaties voortduurt. Snap je voordat ze er overheen zijn? Twee seconden later denk ik weer in iets anders en is de ellende van het slagveld verdwenen. En zo is het ook.

SPEAKER_00 8:00

Bestaat er anders slechts als je enkele seconden aan hem denkt of haar? Dat is wat Pessoa ook zegt.

SPEAKER_02 8:10

Carlo Rovelli, dat is, ik denk op dit moment een van de meest spannende filosofen en natuurkundigen. Er komt ook een nieuw boek aan, maar heel erg halzuikend. Ik weet niet eens wat ik wil zeggen, maar enorm naar uitgekeken wordt. Ik weet er net niet waar het over gaat eigenlijk. Maar goed, Carlo Rovelli, Italiaan. Op dit moment een hele spannende denker. Hij zegt wat dit een fout denkbeeld is, bestaat anders slechts als je aan hem denkt. Want betoogt hij. De wereld bestaat niet slechts in ons hoofd. De wereld bestaat uit. Het is eigenlijk de vraag: wat is de waarheid? Wat is echt en niet echt? Hij zegt dat de wereld bestaat uit interactie. Als wij de wereld zien, verandert die ontmoeting iets in ons. Dus snap je? Het is continu een wisselwerking wat invloed heeft op elkaar. Bijvoorbeeld licht weerkaatst in onze ogen en laat iets achter in ons hoofd, en daardoor laat het dus een indruk achter. Dus we staan continu in contact met iets anders. Niets staat stil, niets is permanent. Voorbeeld van Rovelli: een pen is niet zomaar een pen. Het is een pen omdat wij weten wat je ermee doet. En we weten ook dat mensen het ontworpen hebben, dat machines het geproduceerd hebben, dat het gebruikt wordt om woorden op papier te zetten of om iets te teken of te krabbelen. En als niemand de pen meer oppakt en het duizend jaar in de grond begraven ligt, lost het uiteindelijk langzaam weer op in zijn omgeving. Kortom, de pen heeft ook een interactie met de grond waar het in ligt.

SPEAKER_00 9:59

Dit is mijn punt. Die pen krijgt nou eigenlijk. Niet mijn punt, maar punt van Carlo. De pen krijgt betekenis door de relatie die wij ermee hebben.

SPEAKER_02 10:13

Een alion zou dus niet eens een pen zien, het ziet slechts een staaf. En waarschijnlijk ziet het niet eens dezelfde kleuren, want kleur bestaat ook pas in de interactie tussen licht, ogen en onze hersenen. In de kwantummechanica gebeurt er dus iets vergelijkbaars. Een atoom gedraagt zich anders zodra het interactie heeft met iets anders. Dat is dat beroemde gedachteexperiment met de kat in de doos. Dat wordt vaak verkeerd begrepen alsof menselijk bewustzijn de werkelijkheid maakt. Maar dit gedachteexperiment gaat dus juist over de interactie. Over meting. De kat is in de doos tegelijkertijd dood of levend. Als je hem opent, is het die één van die twee. Dus zolra er licht op staat en het verwerkt wordt door onze hersenen, is er interactie en is het de één van die twee. Ja, het is heel maf kwantummechanica. Maar we zijn erachter gekomen als je. Kijkt, de atomen en kwantum, weet je, de kleinste deeltjes van de dingen die veranderen als het bekeken wordt kortom, als er licht opvalt interactie. En dat is een heel maf besef en dat druist totaal in tegen hoe wij de wereld ervaren. Want wat is de werkelijkheid dan nog als het continu verandert in de interactie? Het scheelt dat we filosofen hebben, hoeven wij zelf niet om conclusies te komen. Volgens Rovelli bestaat er niet één vaste werkelijkheid. Het bestaat niet alleen de relatie tussen dingen, interacties, verbanden. Je kunt de werkelijkheid slechts aanschouwen als je begrijpt wat voor relatie je er zelf mee hebt. Het is niet dat de ander pas bestaat als je eraan denkt. Maar de ander wordt pas werkelijk voor je, zodra er interactie ontstaat. Dus de bediende bestond dus niet dankzij PESA. Maar voor Pessoa werd hij pas een echt mens toen hij hoorde dat hij zelfmoord had gepleegd en hij er dus een soort interactie mee kreeg van gevoelens en angstante.