Aina Tatu za Saratani Zinazoathiri Maisha ya Wengi Nchini.

Katika kujenga uelewa kuhusu ugonjwa wa saratani, kupitia Maelezo Podcast tumemualika Daktari Bingwa wa Magonjwa ya Saratani kutoka Taasisi ya Saratani ya Ocean Road (ORCI), Dkt. Chrispin Kahesa, tumezungumza kuhusu saratani na namna inavyoathiri makundi mbalimbali katika jamii, jitihada za kuzuia na tiba ya saratani.

Transcript

Copy Transcript Copied

SPEAKER_01 0:01

Karibu Sanemonamilezo podcast istiku nyingine tena tuna keti hapana. Leon yanzi kwa kukuliza tuhivu na fahamo aina ngapi za saratani. Lakini pia unafahamo ni aina zipi za saratani mbazu zina athiri watu wengi za hidi ncini tanzania. Asako tarifaja ku tuni kwamba kuna aina znazofikia karibu miyambili za saratani lakini ni zipikatiha hizu mbazu kuna weze kano mkubu sana kupatikana kunye yamia watomba wapu nchini kwetu, ama maineva na tu zunggu kana hionyo sababu, leo hit memualika, dokr Krispin kahese eni dak taribingwa, wwa magonjwa ya saratani kutokata sisiya saratani ya ocean road. Jeni pieni mkurgenzi u kechana kwa dak taribingwa, wmagonjwa saratani ni mkurgenzi wahuduma zakinga kutokata sisi hihi, ya Saratania ocean road. Dr. Crispin karibu sana mailezo podcast.

SPEAKER_00 0:57

Ah, na shkurusana. Eni nafasia peki nifika hapa katika maelezo podcasti. Il tweze kuzunggu mziya kusiana na u Saratani.

SPEAKER_01 1:07

Okay, inalango mimi pjana slema ni mbay ni meketina i hapani Dr. Crispin kahe salakari bingo wa mago njua salatani la kini pienem kurugenzi, wa huduma za kinga kutoka tasisiya salatani ya ocean road. Twanzi kwanza kokwifahamo uhasisi. Yoko mungine ocean road ja naweza kudane pengine ni tasisi binafs. Lakini yukom mungine naza kuta zama kama zilivio hospitali nyingine. Of course before ilikwani hospitali, na tuki gusiya historiya ku kama hospitali ni nde fukidoko tuifahamo historia kwanza ya tasisi si hi. Kule mbaku imetoke ympakatulipo hile.

SPEAKER_00 1:44

Kamuno famo e tasisiya saratanya oceendodi ina historia kubo. Hi lianza kwanza miaka fmoje mea nani tisina tatu repita. Ili kweni ustali peke ambao irikwena tumika na wenzeetu wajirmani e doli kwa talia okoloni. Na ilikuna utua hu Huduma za jumwe shitu, zama gunjoyotiale kwamiaka hio. Ila badaye, bada ya kupata uhuru, kukana mabadli kweka endele, kuni miyaka ya sabini, ekawani hospitali na tumika kwadilia kuzazi, watuengiwa dadislamo, o luishi miyaka sabini o lozule miaka sabini, wali walizali u katiko tasasia salatani oshindo. Ikiu kama hospitali, yaki dama, ikuo chini hospitaliya muhimbili. Lakini kwenye miyake femanini, ikabadelika, kwelikatisini, ikaanza kutua huduma zatiba mionzi, kwa gonjo saratani. Lakini kyo kama nikitengo tu qia hostalia muhimbili. Ila mwakefmoje me tiset sina sita. Bada kwono kuna muhimu na kongezeka kwa idadia gonjo Saratani, ika undwakama tasisi, mbo ili undwa kwa pitiya bunge ka tasisi rasimi, kwehadi sa saebi na miakatelafini. E tasisihi neza tu kasema niza idea hospitali kamo nabo na kwanza hostali nyingi ziko kwizi mejilenga kwyitiba. Lakini sisi miungodi mahudume akwanza ni kinga. Kwe inatua elim ya saratani, inatowa gunduzu wawali, inatowa vipimo. Ila na yusia sana na kutua mafunzo yawataalamu bobezi nabingwa wakudebiti saratani. Ikiwepwa madakta ribingwa saratani, wanafundisha kupitiya, kuširikana chokiku shiri ki chamuimbiri, yani muhasi, lakini piafani uguzi, nafani nyeza radiologia. Kutwahi, pia inatua huduma nyingine ambazo nitafiti, nau shauri. Kwayu kiangalia, inatua elimu, uchungguza saratani, inatua vipimo, inatua tiba, inatua mafunzo, lakini pia, inatua u shauri, ilo kweza kwanzisha na kopano hudumaza saratani. Tasia salatani oceendodi inatakribani wafanyakazi miatano. Hiki usisha madaktari, woguzi, watalamwa mabara, watalamwa radiologia, watalamwa tiba mionzi, na watalabu fani nyinkini z kyepum tibalishe na kadalika.

SPEAKER_01 4:35

Hapo hapu hapo, mimi wakatina na jaribu kupita kujifunza kuhusu saratani nikajaku wana ku na saratani nyinki, saratany mlango, kizazi, uh, saratani suya utumbo, saratani ya kongo sho, matiti na vitu kamahivyu. Ikanipa ubumu, kwani saratani ni kitu geni, kwasabu kama nihiu hyu na weze kunda kwanyye matiti keito saratani, kaenda konye mlanwa, kizazi keito saratani, la kini pia ku na saratani a tezi dume. Kwani saratani ynye bilaku ku si shama bilaku busa kwamba ikoapi kwymatiti konyanini saratani yneo nini ni has.

SPEAKER_00 5:11

Ematuengi, wanifam saratani kama kansa. Lakini kansa kiangalia ninoli kansa ni lakilatini dime ibuka kulingana namdulu. Kama mwona ka anamigu mingi. E nemekana migu mingi na naweza kutenbea kwa kila upande. Ene kwambambele nyumakwa kwendambele kumi makushoto neni. Kwahili ndana kuamba kuyona seratani natabia kamazaka. Bakini seratani ziku kamu lwosema zediya miyambili, na njingi zina tajua, kulingana na nigani limeafirika. Bina dam kirahisi sana kunaviungo. Ufano ikia thir nggozi deto Saratany nggozi. Ikiathri matiti Saratanya matiti, ikia thri laba tezila manome dumeli leto saratana te zidume. Akini tuseme hi saratani inatoke. Mwilo binadam akama kiumbihai kingini, ime jengwa na chembehai, chembihai inikama kwiny nyumba matufariali. Kwe chembihai, zinabu kusajika zina jenga eumwili. Unanza chembhai zikiwa nyingi, zitanza kudenga tissue, zikiwa nyingi, zitanza kyenga viungo, viungo vi kyunganika vina jenga mfumo. Kwepali chembe chembihayako, inapuputeza ura tib, wakuzaliana, wakukuwa, na wakuish, basi natenza saratani. Kwe saratani natokeya pale ule udibiti autaratibu wa kuwajo chembehai unapopulgika, uinanza kwa saratani. Na saratani nyingi z natukea kama wimbe. Wanina tuya kama wimbe chembehai inzinanza kukuwa bilam pangili, kwa kawaido nzwa kasema, zinatakiwa ziwechi chembehai laba ba ishirini. Zikiwa msini, pasi, itakwany mlundikaru no wimbe. Na wimbe nza kupelekia kuwaki dota. Kwayo kiona saratani nyingi sa nuvimbel kini sio kila wimbe ni saratani. Kwayo nakuna sababu nyingi nazazu kupelekea ababukana ni ubi sababishi via saratani.

SPEAKER_01 7:27

Mbapu kila moje sasakulingana na eolake, uhwambakama niya matiti baskunabi sababishi. Yea. Kwye yami yetu ya ki tanzania, konye hizi aina nyyingi kwelikweli, mfano tukisema tuziweke hata aina kadaza saratani, ni aina zipi za saratani mko ocean road mnapukewa gunjua wengi karibu kila mwaka. Ni dadi ipi uhatu wanakuja zaidi, ama aina ipia saratania bo in atili watu wengi zaidi. Kwa kusini mwjangola sahara, ama Tanzania pengini.

SPEAKER_00 7:59

E tukiye kwa Tanzania, kwa mwaka tunona wagonjo wapia. Wanakadriya zediye forbe nabiri. Wagunjo wapia. Wwapya. Wanofikatu, utow stali nyigino shinrodi, nita kriba ni wagonjwa F sitamiya nane. Awunwape, kila mwaka. Na Saratani inaugoza isarataniam languakizaz. Ambao ina chukwa takribani asilimiya filat nani. Kati ya tu miyo nawona palunye saratani, ta wona filatinane, nawonjo sarataniam langua kizaz. Inafationa Saratania matiti. Awengira semani ziva. Ambo inachukwa ni a sili miyakumi nahuya saratani nigina moz nagoza, ni saratani za njia chakula. Semanja chakula manaki na zia kunyiko paka ku kumbo. Nachukwa sili mianane, alafu nakuja saratani atizidume. Now inana fasiaki ubo tanachu. Kwahizini semiya saratani tano mozina tiri. Lakini wa tirika kua wanayu kiangalia ni wanawaki. Tuneza kasema wanachua a sili miastini, katia watu kumi, sita wakina mama, wannikinababa. Na rika inalu a tiri kasana pa mojo comba tiri kila rika kini watu wheny umbrimbu. Kwanzia miya karobena tano, wwaneza kuchikukua, karabia sili miastina tano. Wwayo, whenye umbrim dogwa totu, ni wa chy kudin garniya, what wasi mangajina wagusa kila rika.

SPEAKER_01 9:40

Apa puna takani negusie ni kwenye apa umezungumzia kumba wwye umbrim kubo za ide neki gezo kamani factors umri m kubu a lakini genda ni akinamama. Kwanini akinamama na kwanini umri m kubo.

SPEAKER_00 9:56

Um abani kianza naswala umbri. Ukiangalia ili kujuwa visababishi kfam visabishi pe saratani uta gundo kwamba wanasema ishi o nemengi. Okay, bisababishi vingi pe saratani kniza tu kabigawanya kweni makundi makuba mawili. Kundi la kwanza nivili mbabu vinaweza vika ukvika zwili u vika vibitiwa, na kundi lingine, nivili mbabu huwez. Sasa ttiangali evili mbabu, tunaweza tukavi dibiti, vingi nendana mfumue tuwa maishi. Ufumu maishi wnapelikea kuputana navi sababishi. Sababishi vingi seratane viko kwanyye nfumu wa inambili. Nfumu wa kwanza, ni infumu viumbehaya mbonibidilu. Bacteria, nfano bacteria into helikobacta. Pyloris wan sababisha una no uye kwenda ukapima tumbo kambewe wuna donega tumbo unabijidulu ve helikobacta. Eh, tile mwza pika sababisha. Supo tibio toplica chana tumbo m kubo. Una virusi kamanungaliahomaini hepatitis. Supopata chanjo, suppuzuya ukipata mambukizo, una wezo kapata,izo homa inika pelike kupata sara tani ko ba the wat. Lakini kunavirusi vingine pia papiloma Uenzokapata mambukizo. So kiangela njiaza mambukizo e virusi Una moja ni kukuta na jimaji, eza kwanja kujiamiana yingina bonizakupata ku shia, ku tumiya vitwinininchakali and akamuna fahamu na to wantumivit vinchakali, wanashirikiana, nambo, winy matumisia madaka kulevia, wana shirikiana, sindano bila koto taratibu, wjetuhara, mbazu su salama, panya kunengio nsa kutoga, maskio, katalika ibu vitu, binaweza vikhachkua majjimaji mwili, eda dam, kutoka kom tumojja kupeleka komtungini. Tendolandoa doa ambazuni nasema su salama, unizokata mabakizo, kapelika pungi. Kokiangaleko nyye mizetuza Afrika. Ama gonjo ya kuambukiza. Yonakasia magonjo kama mabkizu m kini yakuju, nandomatu naona Salatani mlamu kizas now yko yuka sababia. Tuna shia zilenjias a mambukizo.

SPEAKER_03 12:32

Okay.

SPEAKER_00 12:33

Kenukiangalia pijudu yvovia el kobacta pellowis, and bonezo kavipata kuni yakulaveto jana mikono, and matunda jaoshua na kadalika uka pata y. Akiniku nabitu vingine chemikali, matumizia tumbaku, yoto cigara, unywaji wa pombe uno zidiki wango, unoizakungza, akinikunabavia, takasuma mboz napatikano kuni viwanda, na mazingira mumengine akazi mbao, aezingati, giianzuri za kuye vibiti, u napata kemikali, hizi kemikali nozi na madara. Ila kunakundi chachen, mbawa napata mionzi, ususane wale wenzetu mbao hawana tabaka je uusi u ni walibino, ospovaan goza kuzuia, ile mionzi naza kupeleka, bata saratani angos. A kini fuma mungine mbaya, unenu lokiti firi, mafuta, neve kula vinki mbavina. Chumvi nave viwandani, biny kemikali vinewza kwaze. Wa hizini, zinazuilika kosabu zindan mfumuetu wa maish. Sababu ningini mbazo zizwiliki, ekama kuriti, kuna tu wanavina saba mbun kama siliatano. Sasa, hizi ambazo tuna sema zina zuilika, unavu ishim dambref, uta ku mekutananazu kwyye ma zingirayaku. Una kuta, my shiaakwe yaleo, yana muha timaaku yakesh. Wwe kyom totumdogu tuna zaku kupa, yakula wyuandani, matumizia tumbaku, kemi kali, we madara huyaoni sasaivi, una kuje kuyaona, kwenyo tuzima.

SPEAKER_01 14:15

Koko lendogama finali onzu.

SPEAKER_00 14:17

Do final uze ni kuye.

SPEAKER_01 14:19

Sa, wana malezo podcast ni doktor Crispin kahiesa huni dakare bingwa, wamagunjuwa ya saratani la kine pieni mkurugenzi, wa huduma zakinga kutukata. Sisiya saratania ocean road. Kubo mbaltu na lizung gumziye hapa ni uh kuku elimu kusiana na saratani jin languli pjana sloyman andelea kustalia na sisi. Hapa daktare metuambia aina kadala za saratani mbazo, zimekoni changamoto kubo kwa Tanzania hapa, amegustia kuzi uhia kwanza, me gustiya kusiana saratani, ya mlango wa kizaze, ma Saratania kizaze, lakinipia, salatanyye matiti, uhamojana saratania tezi dume na mfumu wachakula. Sasa uhana tamtu ziguse zile tatu zaini. Twangza nahi mba ina hatiri wa tuengi za idi tanzania ama inapukea amatasisia ocean rodi mna pokia wunjo wengi ymbao wanakwana sumbuliona na saratani hi yea mlango wa kizazi. Twi faha mukwanza.

SPEAKER_00 15:20

Yea saratana mlango kizazi ya kwa jina lakigeni yonasema sabako cansa, i kamatulu wosema ina wwa firi ki na mama. Mlango wwakizazi, ni mlango wa ki nama, bo kwy mdi yu kwzazi wachin. Saratani hi inasababiswa. Wasi limi ya ksinatisa na virus. Kina itwa papiloma virus. Kirusi hichi kina mbukizo kina sambazo kwanja biamiana. Na mwhanga mkubo ni mama, kwa sababu kina penda kwyye mazinggi ramba yo biana uevuniev. Kwe baba, aneza kawa ni mtoku kuki beba kuto kwa mtummoje kwenda kwom tumgi. Akini baba si athirike. Ilas tafiti zimo niesha kwamba kirusichi ki pia kineza kweta madara kina pwenda se m nyingine. Kamanjiyaza chakula, kimo kana, akini kunawatu bade jamiya kirusichi o napata kuni sei mia jakuba o nazo kapata. Po yo ila sio kila mutwa nepata kirusichi anapata saratani. Inabidi pia, uwena tabia, a uena sababu nyingine hatarish ulizonazo. Sababi ya kwanza, i monekana waterika o kuba niwale wana wanza kufi ki tendo landoa, wakiwa na umri mdogo. Tukisema umri mdogo ni kwamba wa mabinti madogo. Kwa sababu tuna mini ni kwamba, paka mtu mipuvuka na muluaku mika vizuri, kina mama niakeshina tano. Kwemtu anapwanza ku yamiana kuny umri mdogu ni rahisiku kupata michubuko, na virusi hivi kwingia kwa sababu, bado kutawake, wauke, wonakwani mlaini. Navirusi vikinggiani, aisa na ku kimbilia sarata. Akini sababu ya pili imonekana ni watu wambau wana mambkizu ya magonju azina hivi wina chirikiana kwa sabagonja zina napelekea, menge na jengakidonda o michubuku, amboi na kwani rahisi ebirusivi kupenya akini sababu ya tatu imonekana kwamba, kweni watu wambau usafiwao wa asemia uke siomzure. Kwenchi semi zeninchi maskini mbazum awfanyu sapu mara kumara. Ni rahi kupata, tratali mlanwa kizazi ko sababu anheza kajamiana akaka na hivi virusi, kama ja henda kuji safisha, vinamuda mwingo kuka pare, na kupata nafasia kupenya. Tofotu na mtuambaya bada kuchiriki tendo landoa akauwa menda ku kujisa fisha.

SPEAKER_01 17:59

Wakati hapa hapa tu na gusiya juya visababishi. Bado si ja juwa virusi hivi vina toka wapi has?

SPEAKER_00 18:08

Um, ujeni vi mpea kama tu livu sisi bina damo,ke. Wata tume toka ki ba loji ngoka semma, ki mani tum tume umbu. Na etuna ishi kokushiri kiana. Uwepuetu sisi, ndufidao yao. Nona laba bawao sini se mechakurajao. Kama wanyamo ngina lio. Pwe kujua siliao, ningum maki vina ishi na sisi, kama evu viumbe vingini. Sema madara nonekana pale mbapu, vina patana fasi, kingaaku kishuka uku na evo vi sababishi, kwa kovina madara. Lakini kamo ta kuwa uku kunyale kawida, bine zekana vikovina ishi kame vumbe vingini. Okay, kwa yo ndomana uku naivu vi sababishi. Laba unamichubuku, unamamambu kizo. Kingaku kochin laba umatumizia tumbaku, awuna maradi mengino no shekinga. Hivirusi niza idea, ni rais kuku Afri. Kwa yo sababu kuba, ni virusi lakini bi na changiwana ibi sababishi. Theomano na viona sana kwyukanda uwa Afrika, nchimaskini. Nchiza kusini wasahara uku inonekana unamadara makubo kuli konchiza uulaya. Wa sababu tabize to za maisha zina unkeza sano patakana jo isarata ulikonase mingit. Butzuri in Sarataniamboizo kaizuya.

SPEAKER_01 19:36

Inawezo wa kuzuili kwa sili mia moge. Twende sasa konye dalili mtu ana yua yko sabu mungina naweza kona ni kama hali nyingine tukawa idea na kizingati kosabiya umrina vi to kama hivi. Dalili zakez na kuaj.

SPEAKER_00 19:53

Eh, Dalili Mbazu Tunaziona core twengo nofik hospitalini. Kosababu moja anazakupata uchaf unyarufu unotuka sam zakiza uke. Na uwa anaweza kaugundua kyu mivangu a ken u la banguye andani meloa, na sengiu na rufu. Nakiniku na wengine, anapu jamiana anapata mumiv. Asakisirik tendo landoa, o sababu kunaku na kidonda na michibuku, waywa anapata maumiv. Na wali uwengiwa anapata mumivuya chini ya tumbo, nasamatumbo la chini la mama lawzas. Isonizaktuza wai. Na ba timba zia tua zina changanyana nabitu wingi. Ila ugonjo kumenda kunya twaza jiu, ume tegneza kidonda, a ukasamba, a tanza kupoteza dam, kosababu kidonda kita wokina twa dam, wwkin na mamoengu anafiku hospitalini, dam ikwe meshuka lakini anatoma bonge adam. Nae k shanganyika naharufu, nawana poteza uzi to kosa ubi hali ugonjo. Ila wonjo unawizo kasambao, ukaenda konye mainu mengine, ike pofigo, a kanza kupata dalili, zakama maravia figu, akini chanzo kine toka koni, mlango, ozazazi. Whizonedalinga ziona, maume atumbulacini, tokamajimaj niarufu, uteza damu, akatimungine, mama ykokunyo komo ananza kuama bongia damo.

SPEAKER_01 21:26

Haya tibio akabisa nini kinaza u tokea u kyachana na umauti penga.

SPEAKER_00 21:31

Um Kamona Pona, inatagimea viungoganikim. Kamani figo, utapata mazara figo. Figu na jokazia keniku, chuja putata kasumuli. Koneza ka fimba migukanza kupata figo mi fai tapata mazara figo bawika pikia tamengini a muliko yumba. Lakini kukyya damo taponim daifuizkuzi kisunku zungu. Ila mushua seiku uhten tapoteza maishi.

SPEAKER_01 22:08

Okay. Sa huni Dr Crispin Kahesa e ni dakare bingo magunju wa saratani la kinipyam kurugenzo huduma za kinga kutoka ta sistya saratani ya ocean road jijini darisalam. Kumubautuna li zungumziya hapa ni kusiana na saratane. Tumetoka kui gusia. Tumetoka kui gusia hapa, saratani ya mlango wa kizazi. Nini vi sababishi nini dalili. Tiba ya kesasa?

SPEAKER_00 22:38

Umtiba saratani, of courz itazugumesta mlanwa kizazi lakini Inezaka gusina saratani ngine. Kusab saratani nyingi kamani wusema zinazakama niki uvi uvimbe. We wimbe matubabu makube wimbe na fami kita ni upaswaji. Lengu ni kuondua, ilethim, sam boi me athrika. So ku ku kanta naito paswaji, wesababu na tumi otala muna wuna fatra tribuzaki. Yonikwanya twaza mwansu kabiza tuya kwanza au chinya. Akini tiba nyingini ni tiba dawa kemia aw kimu. Isin dawa bos nenda kuwa chembe chembi saratani. Abo nyingi znipio kwangia dripu, zina samba, kuenda kuona salatani z kuapi na kuwa. Tiba tatuni tiba mionzi. Abo ina enda nazo kai tumiya kuenda kuwa parakuni kuitagetu enolilambalulina fili ka e chembi sarata. Tiba mionzi. Wema nyingi, nyeze katulo tiba modia, awizkatulotiba zotota.

SPEAKER_01 23:50

Tiba mionzi, paswadi, na mitu ntu kapata huduma zote ta tu kama sehemiya tiba. Inategemea, ba hatua uguonju. Ambapu apu pia na jifunza kitu kingine kumba saratani pina nyi ina hatua.

SPEAKER_00 24:04

E saratani inhatua.

SPEAKER_01 24:05

Mfano tubusye tu hi saratani nyba kinza inahatua.

SPEAKER_00 24:10

Kunatua kwanza nesema atwa zero. Inipri kansa. Nikabla ugo njuba di liku e naza kutokeye indu tuna wengi. Domatu nafanya tu chungguz. Iwatu hojijiwi hawanezi dalili. Ikundani ya muriu unanza kubadilik. Wetu nezatukowa na kwa kipimu bekita la m. Yotuki gundua we ujiu na la lili tuna kuti u kwa tibak gando, na frizi out nafanyu pasuwa jimdogu. Unahatua ya kwanze msha kwa saratanisas. Hmutuka yli kabla saratani mekwa saratani. Hm. Ambonazia twa nyingi unazitaja kulingano kubo uvimbe, imeusisha tezi, na samba kosarata. Weatua pedi nayo, gonjo ku to chinis, e me chini howja samba, wala ujausisha tezi. Una kuja tua tatu, gonjo menda kwany tezi, um leaf notes, manakumitoka konyene o la palipa lakinumisamba, akina hawjenda kony viungovingi. Ama ini nasem ningi. Tua anine u misha nda kutuka hapu meenda konju ungovingine. Kwa e zia tuazote zina mwen opasu. Awuna tiba. Kumbuka kama gonjo kisa samba, kisem na fanya tu pasuaji pali. Uku kwingini u to koba kunadara. Way na bidi tu kupe tiba mbao Itagusa pali na kwingini, to na kupa batiba mionzi, mbuta kakabe no kubo, ugonjo labat na waswasu meenda kwany badi eviunku. Wenabidi tu kupedawaza drip uu sambay mwlimzi.

unknown 25:46

Okay.

SPEAKER_00 25:46

Wendomana izi tiba, inatageme nahatua. Unuza kona mtuhuye na pata tiba hiku lingana twagani. Na hatagaram tiba, inatageme kukuni hatu wagani. Na matoke opia nategemeoko koniha twale.

SPEAKER_01 26:00

Tuguse sasa tuhame kosabu ahadi li kwany komba tu taguse izi saratani yambazo zina sumbu waza idi rapuse na nyingine toguse tubuse nyingine. Hapa konye mlanwa kizazazi tu memalize le muhim.

SPEAKER_00 26:12

Twekunye matiti.

SPEAKER_01 26:13

Ahe, twende konye saratani.

SPEAKER_00 26:15

Tisitna peneki na mamad. Sa tatania matiti kamonuna. Twene tajuk sabiye kungochaki. Na Saratani haisabishin na biuru, i mwonekana ni asili mia tanu pakakumi natanu. Ida toka kuni familia. Watuenye familia zakaribu, mukuna bavia vina saba abovina saratani wwanari. Akini sokila mtu mwi vina izi na zakapata saratani. Sababu nyingirz nendan nam fumuama ishi. Imonekana wanza watu e nyi uzitum kuba. Wanenye ubez. Atariauni kuba zaidi. Bakini watu mbaha fanyi mazoezi Imoekana wana hatari zaidi.

SPEAKER_01 27:01

Manakea patuna wzgumziya kinamama.

SPEAKER_00 27:03

Eauni kina mama. Yeyote?

SPEAKER_01 27:05

Saratania matiti natunawa zungumziya nia kina mama.

SPEAKER_00 27:08

No, atakina baba na firika.

SPEAKER_01 27:10

Sat Saratania matiti mona oome.

SPEAKER_00 27:13

Ew kwanyi kifu ababa siuna chuchu. Eh, noni semi ya titi. Syo kifu ate ki. E lakini, matumizi ya la baba na mama nitofauti. E mama natingeza pchuchovy amwiri, akini mama naza kanyesha, baba laku ewelipo, ki storia tru, nakiniye hawunyo nyeshi, naharina pchuchovi ingiamwini.

SPEAKER_01 27:37

Kwaivo kabla sujafikambali. Mwanaume piya na uwezo kupata sarataniya matiti.

SPEAKER_00 27:42

Kabisa, katia wagonjoa miyamojo saratano. Lunao, wawili nikina baba.

SPEAKER_01 27:49

Katya wagonjo miyamuojo saratano na ufikno.

SPEAKER_00 27:52

Uwili nikinababa.

SPEAKER_01 27:53

Wa wana sababisha anini wa kinamama tuli e kwanza tubuse hap.

SPEAKER_00 27:58

Eh, moja ina onekana kinababa solala bina saba viaku me burugika. Sabubiya kufuki ofina saba, inzoko merifi, uhwengini mtin domba. Kemikali, kumatuzosema, matumizia tumbaku, wune loki firi, batumizia pombe loki firi, oko se formasu ezi. Na saba winingine zakibalo bazo zinelok for nyota fit.

SPEAKER_01 28:26

A mapo wana umesasakiona salatania matiti nini ki natoke.

SPEAKER_00 28:32

Zotesinanza kosifa moje, Nanza Kamaki Uvimbe. Bada qua ni wimbe, butum Una patama dara Uvimba Saratani Manaki Una kua bila terative, Una potesa ilekontrol, uta Pelikia kidonta, uta pekia ku samba kunye vungu vegiran. Either Mojoko Mojia orkamachimbehai kwenda kuni se hem. Piti, nakimbilakwanyema pafu, nenda kwenye maini, nenda kwenyu bongo, nenda kwanyi mifupa, asaya, kwomgo.

SPEAKER_01 29:05

Sa, turudi sasakwa akinamama, saratani amat ambautulko tu meanzanayo diwa.

SPEAKER_00 29:12

Yo, eh, wa tirika semma, inatagimane dadi.

SPEAKER_02 29:15

Mm.

SPEAKER_00 29:15

Kekwe sababu kamanizo sema izom plusitadia, nyinginizam fuma isha, or chat a sanduza kuriki. Yes, la kinu kyangalia ulaba tuje kwaangalya dali Una gunduadi. Mwja kwa sababu uvimbe unavuanza, umeza kani mdogo sana kamagolo kwa go ya baskeli. Kama mewona baskali, kadu karikabis. Kama punjip sepunji mchele. Akinu wimbe maraningi ku kunyhali wizgu gundua. Kwa macho wiz wona. Kona Itaji, Zidiya macho, yetu dotna tu me vip move yetu. Vipmovia ultrasound, our vipimoving gine via mama, via x ray. Akinovimbo na pokuwa, unaweza ukawu ukau his kokugusa. Bara nyingikuwa mdogu wahu na maumiv. Ndomat na ualecha kinamama jinzigani a kujiangali. Wakatu mgino vimbo kikuwa, ta idi, utawat titi modjel na kwa kubo kuliko titi dingine. O kuta kua hamna uyano matiti ya. Ngaja matiti otiha lingani lakini kuna potiawya. Wengine nendana maumiv kidogo, wananza kupata maumivu. Sabobsa wimbe mukom kubo naza kubo nyyeza bazi mishipa fahamu shipa damu. Akin dalinget nayona ni chuchu in naza kutuwa ma jimadi. Dam awinirangi mbokawi kahya. Na iki ndelea, chuchiyaku inarudin danni. Sut na semma ile chuchu inatakwe mechumoza in anza ku ngiandani. Nangozi ya ju inabadilika. Gozia kawa idea mtu aju inakwani nyororo. Sahi na kwakama ganda la limao kome kuliona en nakwena madutudutu. Komunkana juna kwa na madutudutu, chichuchi mi ingiandani, chiti mojinezeka kuwa l me vimba, badea nazokwata mi talki, en kwenikwapa suna jumi toki nm inekwapa kwa na kwana mi toki iken delea kuno ngini lna pasuka nkwani kidonda. Ila uumbuka kwamba, atwa izu gonjo ngzeka housi mami pali, unazakusamba. Uengino naza kupata, da liliku, ulingana na ino gani ki miyakirik. Fano maslani menda kwymapaf, uengino na kujana kikohozi, anashinok mwa hewenabana. Menda kwanyi ini unaza kwona macio nabatlika, na kuanjano, ufaniswa iniu napungua, ugyeonawashwa na karalika. Kama kwanyi mifupa naza kupatapia da riza mifupa. Kwezi da riz nyingis na pegime na tua.

SPEAKER_01 32:00

Okay.

unknown 32:01

Yes.

SPEAKER_01 32:01

Amapu uhasasa to guse kwenye tiba. Ambacho naki faha muni kwamba kwenye zile tiba tuzo sajemara kwanza, kwyetiti hua ondina semakuna kuli ondoa kabisa.

SPEAKER_00 32:16

Ndio.

SPEAKER_01 32:16

Kama limefika hatwomba. Wa monaume piena nye tuna liondoa manam na ged.

SPEAKER_00 32:22

Tena kwa manaume kamanize kuku kazeam Ma uguonje koko manume kwenye hata reza edi kuliko wona mama. Saratanya matiti, ya titi. Sababu se mkua titi ra mama linam suli na mafuta kilogos. Ugonjo ni la hisi ukimbia kwenda chimba kwenda kwenya ma path uliko mama. Kinama kinechumsa idea titi lakin kwana mafuta nene u kubo sana, u gonjo paka u ku mda flani wa kwango flando nizo kwa kimbilia. A kini kinababa unenda kwa kasa ide oni hatari saidi.

SPEAKER_01 33:01

Tiba Saratani uhiti ni sawasana tiba ile ya mlangua kizazi komana i nitiba kutukana hatua.

SPEAKER_00 33:12

Nauni kutukana hatua na aina zaki biologia ku ningana na vichucheviamuili. Hm. Yes, kosababu kinacho ngezeka pale, upasu kion doku pasuadi, kuna tiba zadawa, akini kunatiba nyingine iri ku control bade vichuchi upiya kuviamuili. Nito homono therapi. Aboko yseratani mlangwa kizazi hoz it to ees. Kwina tagemeana aina.

SPEAKER_01 33:38

Ukipita konyye mitandawa kijami uhuna ezi elimu, kiasi mbacho sa sahiva na sea wwana watoa elimu kony mitandawa kijami ya ma content creator. Kama ni kusiana na afya, haki kisha weni mtalamu konyye hilo e neo. Yuzi, mwepita nemkutana video, uhayo tukasuna fahamu mdambref u kwamba wana inazungumza mwanaume, akikisha, unanyonya matitia mkeo, ili kumwe pushana, saratania matiti. Lakini badaye kaja kunekana kwamba sikwe nikweli kwamba mwanaume, kunyonya baya matitia mwana mkewake, ama mwenziwake, inamsaidia, kupungguza weze kano a laya kupata saratania matiti?

SPEAKER_00 34:20

Um of cozi ku na nyingi ni sitna semani mafunza kufikirika ni school of a. Uwatu anjari ku kunga niesha biologia na matendo. Mojya, ilonekana kumba bada magunja kumbu kiza swe tani. Stressing nimiungoni na changia, geza kasi o kuleta, domano na kuta kwanywatu ni maisha jun na kat you wan atari kuba kuikotu ni maisha jin. Naku kumuza kinga kuzwia kupata ezi ahde magonju kamasa. Ngaku kemi shukamanake atari kubu ni kuba. Pili kunasuala v chuchovy mwuni home. We konakanakwanba wwaliangali mama siye nyo nyesha kunanjiambili moja baba bimi mpangili o ili ku kontrol monizake z nakwa iko sanu yanny nyunesha. Eni kunyesha intendula ki biologia. Lina fanya mama kubalan, kuzi balansi kumonizake. Zakiki. Sasa kwa na labda Baba kumyonyao pana sanso di wona kumba inampunguziya mama stress. Uya na kuana furaha, akini pili, inam seidia ku balansi, pichoche wpiaki. Bakini mwonekana kwamba, hamno shadi uwa mwia kwa modye. Mezo kam nyonya mama lakini ya wana furaha. Yea.

SPEAKER_03 35:54

Hm.

SPEAKER_00 35:54

Kwe was na siansa misema wa taka wonekama ni sababu, yakuzwiya mana ki kila nefanyyevo asi pate. A yiko nekana kuna nezaka fanyyevo nwa kapapata. Na kunakina mamo na nyo nyesha bado wana pate. Wwehali jitu shilez kusema ni sababu.

SPEAKER_01 36:12

Kwye mazungumzuwa kwa hapa na sikia kusiana na kunyonyesha na sa idea kubalans. Kumanahiyo, mama mbaye yoko konye hatua kunyo nyesha lakini ha nyo nyeshi. Ana hatare kububa e kupata saratanyye titi.

SPEAKER_00 36:26

Of kwa sko sababu nona hata yes. Kumambayo nyeshi ana tare kuba kuli kumbaye na nyonyeshi. Manahato kiangalia wali nan zambo hawany shike abisa. Wanhatare kuba. Ya kupata saratanya we. Sio saratan tuye titi ataba evi ubimbe, kuny mjo zaz. Manaki no kana kwamba. Hizin saratany yambazo zinaweze ku control yu ana hormones. Tomahata kuni matiwa bietu, miungoni mwangjiza kutibu, ni hormone therapy.

unknown 36:57

Okay.

SPEAKER_01 36:57

Aba yi hormone therapy manaken do tunafany. Uh regulate. Kubalance hormones. Yes, yeah, regulations. Na walko control. Wanapata saratan nywale yye hormono imbalance.

SPEAKER_00 37:07

E kuangaliya kinavaria, domana na kwambi um mama anevunja ungu kwany umgun dogu, na mama pia ane chileoku ufikyao komo, one hatiza yi. Sabueltu nawna kwamba unavukamdam refu ujafikia u komo. Hm mwulwaku unakwana home to istrogen. Inakwaniny kisana. Na mutu munye anevunja unko mapema, manake unaku. Umeanza kupataye, yi homon. Makini homo sana zukuba de lisha. Ue manake kuanza na kuchilewa. Waya kuna mausiano kabisa, ya vichocheo, yamui homones. Na, na sara tang. Yamati.

SPEAKER_01 37:51

Tuguse sasa konye nyinkini yambaba.

SPEAKER_00 37:54

Yangboletu. Eh, lakinababa.

SPEAKER_01 37:57

Eh, eneoletu, tumagusa ki na mama, konye hizimbili kinababa, uh, kidogo. Eneo lakinababa.

SPEAKER_00 38:03

Ekinababa, kwaza tezidume ni se meni ki ungo. Hm. Na tezidume se ugonju. Inapopata mazara, beneto, ugonju netagimea. Iki pata mambu kizo, kito apostitisim, ikivim batu, kamasu saratani, enito bi pchi. Aki nikipata saratane to saratani tezidume.

SPEAKER_01 38:26

Dr crispin nacho yeribu kusema ni kumba kila mwanaume anatezidume dume.

SPEAKER_00 38:31

Yes. Tezidume ni kiungo. Yene ulen do tambulisho etu. Ukila mtu anatezidume. Eeni ukio mwanaume enunatezi. Ndumeto tezidume tezila kiume.

SPEAKER_01 38:41

Okay. Yes. Ambapo ikisha pata uhama mambukizi ndu enakola dani saratani.

SPEAKER_00 38:47

Amambukizi tuneza keto gonjo mungini kabu kizi ebaida.

SPEAKER_01 38:50

Lakini ki pata saratani drekwa saratani a tezidume. Okay.

SPEAKER_00 38:54

Liki vimpa tu paste zidume lime vimba.

SPEAKER_01 38:57

Na na kumbuka upo akati ni katia magunju mbayo, ama changamu tambazo, zilikwazi nazungumzu, sana, na zilikwazi nazungumzo, na škuru pia wkatihu, uhisu wa yamhuria mungano tanzania wamu ya nne ali saidia marabadea kutoka wazi na kuli zungumzi ali saidia watu kuwa na komba si a hibu, u nazakwakata matibabu nafitu kama hib. Kile kipimu kina chogu gupo nawengi, npakaleo kina tumika icho.

SPEAKER_00 39:24

Ah, nafkiritu watuengi uwali jaribuku, kuki nzunggumzevi na hasa wali mbo anomesisi niwa gesana vipimo. Ila kunevi pimo vi ingi kabya kile. Ambovini viam singi no soka gudu mabadiliko. Squizit na tu miadamtu. Kwyetiba squizi teknologiye na jaribuku, rahisisya na kufania, uduma boni rafiki, ambo mtunenizaka pimo kwima rafiki. Kwahile pimochadamu, niha patuna choma, pima dami no nama badiliko nendele. Bikmoving gine vineza pikafata, vikmovia picha, mbona jua citi skanya, atlasauntu. Eh, uchungguzi mungine wakabaida, mezo kupata bada. Lakini sokile ki pimo kwamba. Ndo hichu tu kina zugumziwa.

SPEAKER_01 40:11

Okay, yes. Nini ki na tokea kwyye tezidume sa sampaka tu kasema uhuyo na salatani y tezidume. T mesema saratani hu ina enda samba lablena uvimbe e na vitu kamahive. Nini ki na tokea kunye kiungo hiki chatezidume, mpaka tu kasema hi, ni saratani y tezidume. Mm badiliku genea tokea pa?

SPEAKER_00 40:31

Uh, moje tutambu kwamba tezidume na chengesa na kuni uzaz. Hm. Umanaume. Baja kutua chio. Hmuni be kiume mbovina se idea kunye pintole ando wa na wana umim zimam. Nisuli in a katalika. Tabiya za kiumezi.

SPEAKER_03 40:49

Mm.

SPEAKER_00 40:50

Okay, ambozna samaza secondarunazi patabadai zili base nina katalika nai. Sasa ikitokia chembe chembe izi me atirika. Zimkwane saratani zina kwa bi lampangili. Walio wengi kwanza zina kuwa bi lampangili. Zinapoteza, uwne mone kanuwake unapoteza shepu nazegnine zwa nyingi. Wa yu kwa bati mbay no hili liku karibu na jamko. Nambo wuna twa kwinikibofu na pita pale yure. Sasa liki kua manake lita kanda miza ilenje to mkoju. We ukinashu kukuta, uhe ukiwa na mkoju, ili weze kuenda kukojua au hajandogo, inabidi ujikamu e manake, ilenje mibanu. Wene taji pressia, namkojuwa kutosha kuenda. Wekina baba wengi. Kwanzo na jikuta nona kenda wane na jikamua. Pili mkoju hawish. Kosababu kamo kipung wakiwa anko. Awezi kutoka inu etaji voli m pubu wa ujaz m kubu, iri weze kupita kwyetuntu dobu ba. Una jikuta nenda marakwamara, awakatumgi nazakana ji loesha. Ene koyowa metulia badambuno namtukaloa. Awusiku na mkamara kwamara. Katumunggi mkoyo naziba kababisa. Kutoka dum twa mezibo mko. Mako vimbo makeandamiz. Na ba timba tez dumio eno lopu ulu gonju maraningu na kimbilia konye tezinakifupa. Woko na hoton a kujuye kony da liza mfupa, mgongo na um, tomgo mifupa me filika. Aspo patatibo nenda kwany ini kwenyo bongo. Whatabia Alizaki nyingis ne danana, tabia zamkoji on to mantuna kuliza. Mbuko to kome pungua kwasababia, tezilimekua, nenda marako marachoni, kunetajiku di kamwa, batuningine, stia miamkoji la kinyautoki, uhudalizake kumwa.

SPEAKER_01 42:58

Okay. Toko hapana Dr. Chrispinika Hesa eni, Dribingwa, Magunjua saratani, kutoka tasisia saratania ocean road. Lakini pionye mkurugenzuwa huluma za kinga kutoka tasisi hia saratania ocean road. Kubumbautuna li zungumzia, i kusyana na ugunju wa changamoto ya saratane tumugusa changamoto, ya saratani mlango, wa kizaziya ma saratania kizazi, tumegusa pia saratani ya titi, ama saratanya matiti na sasa, tumagusia kusyana na saratani ya tezi dume. Ma badili kugani pia, yeneza kutokeya kunye mwili sasa. Eda omtu akuna saratani hiye tezi dume.

SPEAKER_00 43:41

Yea saratan tezdume na saratane nyingine kwasababu kumalo faham xembechembe hajza saratane zina kuwara. Na zina chkua mahita jimakubwa, ya sembbechembe yingine za mwili. Oye walio wengwa napoteza uzitu. O lieo wengi wa napoteza dam. Akini wingine kusababu Saratan Tabi ako samba wala sh na samba kwivungo mwili wingine, kama ini na figo wwinamdo ofisha mfumuwakiwa tenda you wamili. Kwana kwa nimdo. Akini saratan nabuko kwina twaza ju katumgina plake ya maumiv makali sana. Na kumpanya mtuato fi kinaza maish. Maumivia mwili mzim. Ida tegemeni kamani mfupa manaki mifupa kwi ki a kidika na saratani me samba, itasagana, itakata shindo kutea the patamive ma kubuem shipa foramiam gonko. Kamani sam nygini la bauna kuta queni mjouzazi, nona, anakidonda mama, putza dam, the patamive, toki ta kwe me vimba, na kadadali.

SPEAKER_01 44:57

Natamani cabla hatuja Limaliza healy, to goose namna yamtana voeza, kufanya ki uhimo, whoa kwam fanukienda kunye uhambukizia, virusivia, ukimu, ama hapa sasatuna zungumzia, vivi you inashaurio kila badia muda fulani kwenda kufanya vipimo na kipimo kipu. Kwyo panda saratani kovip, yama niniya bachokina shauri wasasas.

SPEAKER_00 45:23

Mimi kamalu wonapu nkurgenzoedara kinga. Yeah, sisika zietu kuba nkona punguza ntu spate saratani a ukuondua kabisa. Nat nondo moja ku elimin, punguze vilevi sababishi, kamua pombe matumizia tubaku, akikuna vigine whizkuje pusha, peo twajua chanjo, tuna shhaurisana, wam languakizanzi tnezatwayondamabintiwe to nyi akatisa pakapminanya, wakapata chanjo, hotapata tenambu kizo izpirus akinichapili wa tu homaini wuna chanjo na pimwa, unapua chanjo homaini, iku puka mambu kizu spata salatanya ini. A kitu na shaori i chhocho wale piziku na down. Nokumukana praga zile tembe ma shulene, badilia mabusia, ki chochuna katalika kuny maino y mambukizi. Make mambukizi evichho kapara Saratania, i bov.

SPEAKER_03 46:27

Hm.

SPEAKER_00 46:27

Akini vile vile na dia chakula kwondwa dudu wao. Akini kingine ni kufanya uchungguzuwa wali. Chungbuzu wali kila mtu kwanziya miyakeshina tano tunam shhaori. Plasma fanyu chungbuzwa wali kinamama, salatani sot zamlanwa, sazi, Saratanya matiti, satanya utubumkuba. Bivwefu, wakinababa, Satanya utumbumkuba, jengeta bi atlisti allow kila miyaka mi tatu mitanu u na fanyo chunggozi. Ponupufika kwanzele miyaka yamsini, kila mwakamodja, fanyo chunggozi tuweze kugundua, via shiriya viawali be saratani. Zonyingizautumbomkuba, tezi bume na saratani nyingine. Nimhim sana. Tsuanyi motuwe to furusa, pali bonata kyoko, ujunga shuleni wanapogazile form. Kwany pipmove to via dam, tuneza t kuwanza kuone mabadili kuyawali. Ambao ya katupa mwanga u kum king kam to anko kaskuzi jaz.

SPEAKER_01 47:31

Okay, apatume gusiya ju ya uh vipimo, whatwafanya vipimo, angalao, kati e miyaka mitano, amakila bada miyaka mitano, basu nafanya vipimovia awali. Ilimtufanya vipimo na hitaji kufika mojo kamoya ocean rodi ama, kitwasha chotichafiambach uhibunai.

SPEAKER_00 47:53

Serakalietu kupitio zara fantasisatani ocean rodi to make a ways or talamo his u duma to mizisambaza, hadikuninkazi uhospitalize to thisan. Unezo kafyo chungguzu wa waliwa Saratani mlamwa kizazi, uhatitiko tumiya watalamo, akini pia navipimu biam salatani autopumku. Lakini piakun hostalizu zamiko anarufazi na to gumaizi. Uki enda hospitali, usi site, wo umba kombanye kuni, dawati lauchuguzi, lau wa salatani. So tranza mlangwa kizazi naamatiti, ukienda kokpiti ya, linikiamama namtoto wanatohu duma ezi, lini kiambazu na to udumaza citi si wana twa uduma ezi. Akinsi pia, kweni prajeto ta seosin dodi, na to udumaiku na dawati malumu. Wa lioko nyi makundi malumu, mkituomba, tuna fikia. Okay, tunawa pakunye mikusaniko wau, watu tunafikia, miko wani tunafanya kampeni inchinzima. Maneo makazi, mikusaniko, tatumiotalamuotu a staseoshi ndodi, aw ku kupitiya watalam botuma funisha. Na udumezi na tulewa bilagarama.

SPEAKER_01 49:11

Magunjomengi sanambayo yasio ya ku ambukisa, mahatayalea kuambukiza, mtindo amaisha hua uh una tadajwa mara kada kwamba mtindo amaisha una husika ku nam namoja mayingine konye uhusababisha changaputuhia. Vipiko pandua salatani mtindo amaisha una husikaja.

SPEAKER_00 49:30

Una changeza idea sili mesti. Mtindo maisha.

SPEAKER_01 49:33

Mtindo wa maisha. Yes. What kwanam nagan?

SPEAKER_00 49:36

Uhtindo maisha nsisha matumizia vileo tumbaku none. Na kupata mambu kizo mengine. Kwe hali yote, ulajiwako, mapumzi kuyako, wote ntindu ako maisha. Kwe wote wuna changeo kengu kuba sana, umagunyo seratani fano, kemekali nyingi zino zipatas, na tukana kwivyakula, awilevi. Okay. Aw mazingre tu wakazi nov.

SPEAKER_01 50:08

Meme kushkurusana Dr. Crispin mekwani wakatimzuri tume zunggumza vitu vingi kwali kweli tumea jienga kwa sehe mkubo na juam pakasahivi tu na Maliza mailezo podcastama episodi umtukama huja u kota chakwa kota hapa sasa mina minikilambeka skeliza ka wakota uhekitu. Yambula musho kabisa zungumzana vigiana zugumzana akinamama zugumzana wa Tanzania.

SPEAKER_00 50:35

Saratani Inaweze kazuilika na Saratani na tibika. Uchungguzu wawali, utaweza kuseidiya kukundulika mapema, nakupata matibabu, o kapona. Jenga tabia ya kufanyo chungguzi, uzi gyue na bazaku. Itakuseidiya sana, wheni magonjo saratan, na magonja mingina.

SPEAKER_01 50:59

Shukranisana kuwa kufatilia mailezo podcast isikuhi lewjina langu ni piano sleman paka chimungine or heri kosasa.