#12 Hoe angst pijn versterkt (en wat jij daaraan kunt doen): de Fear-Tension-Pain Cyclus | Mind Het Moment

Je weet rationeel dat je lichaam voor bevallen gemaakt is — maar je oerbrein gelooft het nog niet. Hoe dat komt, en wat je eraan kunt doen, hoor je in deze aflevering.

In de vorige aflevering had ik het over pijn en hoe verwachtingen je beleving kleuren. Maar er bleef een vraag liggen: waarom ervaart de één dezelfde situatie als veilig, terwijl een ander precies hetzelfde als gevaarlijk beoordeelt? Het antwoord daarop zit niet in je hoofd — het zit in je zenuwstelsel.

Daar neem ik je in deze aflevering in mee aan de hand van de Fear-Tension-Pain cyclus van Grantly Dick-Read, de werking van je limbische systeem én de drie standen van je zenuwstelsel volgens de Poly Vagaal theorie. 

In deze aflevering ontdek je:

• Waarom angst bij de bevalling niet begint met een wee — maar lang daarvoor
• Hoe je oerbrein razendsnel beslissingen neemt op basis van wat jij ooit hebt meegemaakt, gehoord of gezien
• Waarom rationele kennis alleen niet genoeg is om je zenuwstelsel te overtuigen
• Welke drie standen je zenuwstelsel kent — en hoe je die herkent bij jezelf
• Hoe jij jouw systeem kunt leren vertrouwen, lang vóór de bevalling begint

Afleveringen die aansluiten op dit thema: 🎙️ #11 Doet bevallen pijn? Jij hebt er meer invloed op dan je denkt | 🎙️ #10 Wat jij verwacht van je bevalling- en heb je dat zelf bedacht? | 🎙️ #1 De Bevalbubbel: Hoe jouw mindset nú de kleur van je bevalling bepaalt

Grantly Dick-Read heeftg zijn inzichten beschreven in zijn boek Childbirth Without Fear.

Aan de slag met je geboorte voorbereiding?

Meld je aan voor de gratis masterclass Goed Voorbereid Bevallen

Of schrijf je in voor de bevalcursus die bij jouw past

Meer informatie: www.jouwmaeva.nl

Transcript

SPEAKER_00 0:00

Je hebt de boeken gelezen, de cursus gevolgd, je weet intellectueel dat je lichaam hiervoor gemaakt is, maar je oerbrein gelooft je nog niet. Hoe je die aan boord krijgt, hoor je in deze aflevering. Fijn dat je luistert naar jouw Maeva Moment, de podcast over een goede voorbereiding op jouw bevalling. Ik ben Eva, oprichter van Jouma Eva, waar ik de zwangere vrouwen en hun partners begeleid bij de voorbereiding op de bevalling vanuit Hyperworting, Wetenschap en Human Design. In deze afleveringen reeks genaamd Mindset Moment deel ik mijn visie en kennis over mindset, bevallen, kraamtijd, ouderschap en misschien wel meer van het leven. Ik deel hier wat mij bezighoudt waar ik in geloof en wat ik zelf meemaak of meegemaakt heb, zodat jij hier wijzer van wordt. Naast deze afleveringen vind je op de podcast ook bevalverhalen, begeleide meditaties en technieken en inhoudelijke deep dives rondom één thema. Maar voor nu eerst dit. Waarom beoordeelt de ene persoon iets als veilig, maar een ander datzelfde ervaart als gevaarlijk? In de vorige aflevering hadden we het over pijn, over wat dat woord met je doet voordat ook nog maar een W is begonnen. En over het inzicht dat pijn geen directe meting is van wat er in je lichaam gebeurt, maar een ervaring gebaseerd op alle informatie die je brein en zenuwstelsel heeft op dat moment, van je zintuigen, je omgevingen en je gedachten en verwachtingen. En dat je deze ervaring dus ook kan beïnvloeden vanuit je mindset en je verwachtingen, omdat dit het kader vormt waarbinnen jouw zintuigelijke input en omgeving worden waargenomen? Het vormt de basis van de fundamentele vraag: ben ik veilig? Maar daarmee bleef er in de vorige aflevering ook een vraag liggen. Want als pijn kort gezegd een interpretatie is, hoe maak je die afweging dan precies? En waarom beoordeelt dan ook die ene persoon iets als veilig, waar een ander hetzelfde ervaart en beoordeelt als gevaarlijk? Daarom neem ik je vandaag mee in een theorie die ongeveer halverwege de vorige eeuw is bedacht door Grantly Dick Reed. Grantly Dick Reed was een Britse gynaecoloog en arts die in de jaren 40 enorme verschillen merkte tussen vrouwen. Sommigen bewielen relatief rustig, ontspannen en bijna moeiteloos, terwijl anderen in grote angst, spanning en pijn verkeerden. En dat terwijl er medisch gezien weinig verschil was tussen die vrouwen of hun bevallingen. Ondanks dat zijn collega's dit grotendeels negeerden, liet het hem niet meer los en maakte hij het tot zijn levenswerk om dit te kunnen verklaren, wat je onder andere kunt lezen in zijn boek Child Birth Without Fear. Zijn conclusie was simpel, maar revolutionair voor die tijd. Angst en pijn bij de bevalling zijn niet onvermijdelijk, maar ze hangen samen en hij ging ook een stap verder. Het is niet de pijn van de bevalling die de gemoedstoestand, de angst, de paniek van de vrouw beïnvloedt, maar andersom. De angst, de zorgen en de paniek die de pijnbeleving beïnvloeden. Laat dat even binnenkomen. Het is dus niet de pijn die voor angst, paniek of zorgen en spanning zorgt, maar andersom. De wellicht onbewuste angst en spanning, zorgen of paniek die jij meebrengt naar de bevalling die jouw pijnbeleving beïnvloeden. Wat we inmiddels ook vanuit andere theorieën dan alleen die van Grantley kunnen beargumenteren en onderbouwen, zoals bijvoorbeeld de gate control theory en de limbische verklaring. Grantley beschreef zijn bevindingen destijds in de Fear, Tension, Pain Cycle. Angst leidt tot spanning, spanning leidt tot pijn en pijn versterkt de angst, waarbij je angst evenwel breder mag zien dan letterlijk iets waar je bang voor bent. Het is simpel gezegd de trigger die jou alert en gespannen maakt. Het tegenovergestelde van wat je eigenlijk wil tijdens een bevalling. Want wat er fysiek gebeurt als je bang bent, is het volgende. Je spieren spannen aan, je lichaam bereidt zich voor op gevaar, je word je hyperbewust van je omgeving, van je zintuigen en dus ook van de sensaties van je bevalling. Je anticipeert op een dreiging, terwijl je tegelijkertijd je lichaam ook vraagt om in volledige overgave te openen voor je baby. Die tegenstrijdigheid alleen al resulteert in ongemak en pijn. Dit principe is ook de basis waarop hypnobirthing maar eigenlijk iedere vorm van geboortevoorbereiding op is gebouwd. Niet als een zweverig concept, maar als een fysiologisch mechanisme. Want als jij weet wat mogelijke triggers zijn, kun je die vermijden. Maar ook als je weet wat er mogelijk getriggerd wordt in jou, kan je je bevalling ingaan met tools om weer terug te kunnen keren naar rust in plaats van te blijven hangen in spanning en ongemak, zoals bijvoorbeeld de bekende ademhalingstechnieken. Dick Reed was de eerste die dit formeel beschreef, maar de vraag die hij opende en niet volledig beantwoorden was: waar komt die angst dan vandaan? Waarom is de een van nature meer ontspannen en de ander niet? En om dat te begrijpen moeten we even naar je brein. Je brein heeft heel simpel gezegd meerdere lagen. De buitenste laag, de neocortex, is het denkende brein. Rationeel denken, taal, plannen maken, problemen oplossen, het deel waarmee jij nu ook naar mij luistert en de informatie verwerkt. Maar dieper in je brein zit een oudere laag, het limbische systeem, ook wel je oerbrein of reptiele brein genoemd. En dit is een voelend brein. Het is het deel dat emoties verwerkt, herinneringen opslaat en cruciaal razendsnel bepaalt of iets veilig is of gevaarlijk. Hier zitten je reflexen en wordt je zintuigelijke input ook verwerkt. En hier zit dus ook het sleutelstuk. Het limbische systeem, jouw oerbrein, reageert sneller dan jouw bewuste denken, jouw neocortex. Jouw oerbrein kan een reflex triggeren voor jij echt in de gaten hebt wat er gebeurt. Denk bijvoorbeeld aan het herstellen van je evenwicht en het voorkomen dat je valt nadat je struikelt. De realisatie dat je struikelde komt vaak pas bewust binnen tijdens of na het incident, nadat jij jezelf al hebt beschermd van een nareval op de stoep. Je oerbrein herkent patronen op basis van wat je eerder hebt meegemaakt en neemt op basis daarvan razendsnel beslissingen om je veilig te houden, zoals bij het struikelen bijvoorbeeld. Wat interessant is, is dat het brein, dus ook jouw oerbrein, geen onderscheid maakt tussen een echte bedreiging en een verwachte bedreiging, tussen realiteit en fantasie. Een herinnering, een verhaal dat je hebt gehoord, een beeld uit de film, een zin van je moeder toen je zeven jaar oud was, het activeert allemaal dezelfde respons, dezelfde reactie. Dit is ook waarom rationeel begrijpen dat bevallen veilig is, vaak niet genoeg is. Je neocortex snapt het, je hebt de boeken gelezen, de cursus gevolgd, je weet intellectueel dat je lichaam hiervoor gemaakt is. Maar jouw limbische systeem, jouw oerbrein, gelooft het nog niet. Want als jij jarenlang hebt gehoord dat bevallen verschrikkelijk is, van je moeder, van vriendinnen, in series of in de wachtkamer bij de verloskundige, dan heeft jouw limbische systeem die verhalen en informatie opgeslagen en is de conclusie bevallen is gevaarlijk, dit moet ik vrezen, ik moet opletten. En dan blijf je, ondanks alle voorbereiding, ondanks alle kennis die je hebt opgedaan, de ervaring van de bevalling en alle zintuigelijke input die daarbij hoort, kleuren vanuit jouw angst, vanuit de verwachting dat de bevalling inderdaad gevaarlijk is. Dan handel je vanuit een gevoel van onveiligheid. En dat patroon activeer je dan tijdens je bevalling. Niet bewust, niet omdat je dat wil, maar omdat jouw systeem doet wat het altijd heeft gedaan. Het probeert jou veilig te houden en jou te beschermen. Dit is ook precies waarom alleen kennis verzamelen wat mij betreft niet voldoende is in voorbereiding op de bevalling, want je ratio zit niet aan het stuur, je oerbrein wel. En jouw oerbrein, het limbische systeem, praat niet. Dit deel van het brein voelt, gaat af op zintuigelijke informatie die jij dus door een bepaalde bril gaat interpreteren. Tijdens de bevalling wil je dus naast praten en vragen stellen en het verbaal geruststellen, ook fysiek zintuigelijk en emotioneel iemand geruststellen. Denk aan aanraken, een fijne sfeer, een liefdevolle, kalme stem. Want de input waar jouw oerbrein naar luistert, gaat over dat stukje, over jouw gehoord, gezien en veilig voelen. En die conclusie trek je op basis van de input en de kleur die jij eraan geeft. Dus op basis van jouw verwachtingen en ervaringen bewust en onbewust. Dit is dus ook weer precies waar je mindset een grote rol speelt en hoe je met een positieve mindset jouw reactie in het moment kunt beïnvloeden. Hoe dat precies zit, die invloed van je mindset hoor je in de vorige aflevering, aflevering 10, over de verwachtingen van de bevalling en in de eerste aflevering van de podcast over de bevalbubbel. De linkjes daarvoor staan in de show notes. Maar zelfs dan, als we mindset, verwachtingen en een gevoel van veiligheid meenemen, blijven er verschillen bestaan tussen vrouwen. Eén theorie die de afgelopen jaren veel aandacht heeft gekregen in de wereld van trauma, therapie, maar ook geboortewerk, en waar je misschien al van hebt gehoord, is de polyfagaal-theorie van neurowetenschapper Stephen Porgis over de rol van jouw zenuwstelsel in hoe jij reageert op veiligheid en gevaar. Die theorie is invloedrijk omdat ze woorden geeft aan iets wat veel mensen herkennen, hoe je je lichaam kan ontspannen en verbinden, hoe het zich kan aanpassen en in actie kan komen en hoe het soms juist als het ware ook kan dichtklappen en stilvallen. Tegelijkertijd is er onder wetenschappers op dit moment discussie of deze theorie de precieze werking van de betrokken zenuwen en de fysiologische verklaringen juist beschrijft. Daarom gebruik ik de polyfogaaltheorie nu vooral als begrijpelijk model om te spreken over je gedrag en de lichaamsreacties bij veiligheid en dreiging. Deze principes staan namelijk niet ter discussie en zijn ook in andere wetenschappelijke disciplines en theorieën uitgebreid beschreven. Je kunt de reacties en gedrag van je lichaam bij veiligheid en dreiging in grofweg drie patronen beschrijven. De eerste stand is veilig en verbonden. Je bent ontspannen, je voelt je aanwezig in het moment en open naar anderen, je ademhaling is rustig en diep, je spieren zijn los en je kunt ook contact maken met de mensen om je heen. Dit is de stand waarin een bevalling vaak het meest natuurlijk verloopt. Je maken je lichaam en brein ruimte voor oxtocine en endorfines en samenwerking. In deze toestand hoeft je systeem niet te vechten tegen de ervaring, maar kan het doen wat het moet en wil doen, namelijk bevallen. De tweede stand is vechten of vluchten, jouw fight-flight reactie. Er is gevaar gedetecteerd, of in elk geval verwacht. Je lichaam maakt adrenaline aan, je hartslag gaat omhoog, je spieren spannen zich aan en je lichaam maakt zich klaar om snel te reageren. Dat is op zichzelf een zinvolle reactie wanneer er echt iets mis is. Zoals wanneer je struikelt bijvoorbeeld of bedreigd wordt door een roofdier. Maar bij een bevalling kan dezelfde alarmstand juist in de weg zitten, omdat spanning, angst en pijn elkaar dan kunnen gaan versterken, wat we net ook doornamen in de Fair Tension Pain Cycle van Grantly Dick Reed. Overigens zitten de meeste mensen wel vaker dan ze doorhebben in een fight-flight reactie. Een e-mail of een appje bijvoorbeeld kan ook deze reactie triggeren. Rationeel snappen we echt wel dat een mailtje of appje niet levensbedreigend is, maar ons oerbrein registreert, of beter gezegd, interpreteert het wel degelijk als gevaarlijk, waar jij je vervolgens fysiek dus ook op gaat voorbereiden. De derde stand is bevriezing. Overweldigd worden. Het systeem schakelt dan als het ware terug. Je bent er wel, maar ook een beetje niet. Je kunt verdoofd raken, stilvallen, dissociëren of afwezig worden. Dan kiest het lichaam niet meer voor actie, maar voor stilstand in een poging om zich veilig te houden. Maar niet alles wordt of is zichtbaar als vechten, vluchten of bevriezen. Soms zie je juist een sociale overlevingsreactie, de fawn of de tent en befriend, waarin je juist gaat meebuigen, gaat pleasen, zussen en jezelf klein gaat maken. Je gaat conflict vermijden, allemaal om de spanning in de omgeving te verminderen en de veiligheid te bewaren. In de context van de bevalling kan dat bijvoorbeeld betekenen dat je heel braaf meewerkt, geen wensen meer uitspreekt, jezelf wegcijfert om maar geen spanning te veroorzaken. Het systeem probeert veiligheid te creëren door de ander tevreden te houden, iemand niet tot last te willen zijn. Dat is geen aparte extra stand van je stresssysteem, maar een manier waarop het systeem gevaar probeert te verminderen, door te pleasen en door mee te bewegen of jezelf klein te maken. Het lichaam slaat dus nog steeds alarm en wordt nog steeds gevaar waargenomen. Alleen uitzicht dat niet in vechten of vluchten, maar in aanpassen. Wat belangrijk is, is dat je zenuwstelsel deze stand of standen niet bewust kiest. Het is niet zo simpel als kiezen voor ontspanning en verbinding of kiezen voor stress en spanning. Je oerbrein die deze beslissing maakt, werkt razendsnel. Net als dat jij jezelf kan opvangen voordat je valt, wat gebeurt vanuit een reflex en niet een bewuste beslissing. En deze afweging wordt niet alleen maar beïnvloed vanuit jouw gedachten of ervaringen, maar ook op basis van hoe jij je op dat moment voelt. Je kunt dit ook zien en verwoorden als jouw window of tolerance, de ruimte waarbinnen jouw systeem nog kan meebewegen zonder uit balans te raken, ook wel jouw veerkracht of draagkracht genoemd. Hoe nauwer dat venster, hoe sneller spanning verandert in alarm, terugtrekken of stilvallen. Denk bijvoorbeeld aan hoeveel je kan hebben als je een nacht slecht geslapen hebt versus een goede nachtrust. Je reageert dan anders op waarschijnlijk dezelfde signalen of de tegenslagen die je tegenkomt. Jouw lichaam reageert namelijk voortdurend op signalen van buiten jou, de sfeer in de ruimte, de stem van je verloskundige, de blik van je partner. Maar ook op signalen die van binnen jou komen, jouw ademhaling, jouw gedachten, je eerdere ervaringen, jouw verwachtingen en hoe jij je op dat moment fysiek gezien ook voelt. Veiligheid is daarmee geen gevoel wat je kunt forceren of bedenken, maar het is wel iets wat je kunt gaan cultiveren. Je kunt jezelf een grotere bandbreedte en draagkracht geven door goed voor jezelf te zorgen, zowel fysiek als mentaal en emotioneel. En dat begint dus lang voor de bevalling. En we gaan weer even terug naar de werking van dat brein, dat oerbrein. Stel je voor, je bent op een feestje en in diezelfde ruimte lopen altijd twee soorten mensen rond. De gangmaker voelt zich helemaal in zijn element, nieuwe gezichten in de spotlight, de aandacht van mensen om zich heen. Hij is in de energie van andere mensen en zijn zenuwstelsel leest de situatie als veilig, aangenaam en stimulerend. Deze persoon bloeit er helemaal van op. En dan is er op datzelfde feestje ook de persoon die het liefst in een hoekje zou willen verdwijnen. Niet omdat ze geen contact wil, want ze is wel gekomen. Maar haar systeem leest diezelfde ruimte heel anders als te veel mensen, te veel prikkels, te veel onbekende mensen, te veel onvoorspelbaarheid. En dat is geen karakter of zwakte, dat is afstelling van haar oerbrein en haar zenuwstelsel. Gevormd door ervaringen, patronen, door wat ooit veilig of onveilig was. Rationeel snappen die mensen die een hoekje willen verdwijnen, vaak ook wel dat er niets gevaarlijks is aan dat feestje. Maar het zenuwstelsel reageert niet op ratio, het reageert op veiligheid, op vertrouwen op wat het heeft geleerd. Dus de vraag is vooral hoe is jouw systeem afgesteld? En ben jij bijvoorbeeld ook in contact met je lichaam? Kun je de feedback waarnemen? Kun jij jezelf geruststellen? Kun je zintuigelijk en mentaal de bevestiging geven aan jezelf dat het wel veilig is? Kun jij grenzen aangeven, kun je ze voelen en uitspreken? Of schiet je voor jouw gevoel van het een op het andere moment in een complete melddown als er iets voorvalt? Merk je het bijvoorbeeld op wanneer je honger hebt, of dorst, of wanneer je moe bent of naar de wc moet? En handel je daar dan ook naar in het moment of stop je het weg tot je er niet meer omheen kan? Durf jij een grens uit te spreken als je voelt dat iemand eraan trekt? Zeg je ja terwijl je lichaam nee zegt. Sta je in contact met wat je voelt, ook als het ongemakkelijk is? Of heb je geleerd om dat gevoel op een zijspoor te zetten, onder het tapij te schuiven of te negeren tot het weg is? Dit gaat allemaal over hoe goed ken jij jouw zenuwstelsel? Hoe goed ken jij jouw oerbrein? En hoe goed vertrouwt jouw systeem erop dat jij het serieus neemt. Voelt jouw oerbrein zich in de eerste instantie gezien, gehoord en serieus genomen door jou. Want een bevalling vraagt precies dat vertrouwen. Kan jij op jezelf vertrouwen? Het gaat eigenlijk helemaal niet om de vraag of je wel of geen pijn hebt, of dat je wel of niet perfect ontspannen bent, of dat je wel of niet in een bepaalde ruimte bent, of je wel of niet een bepaalde interventie aangeboden krijgt. Het gaat om dat jouw systeem weet, ik word gehoord, ik ben veilig en ik kan vertrouwen op mezelf, dat ik het aan kan en dat ik de veerkracht heb. En dit vertrouwen wordt ook gevoed vanuit alle feedback van je omgeving. Je partner, je verloskundige, de sfeer in de ruimte, maar niet andersom. En voel jij dat jij kan vertrouwen op jezelf. Luister jij nu ook al naar je lichaam? Dat is waar het echte werk gebeurt. Niet in een ademhalingstechniek of in een ontspannende meditatie of een tot in de puntjes goed geschreven bevalplan. Dus vraag jezelf eens af hoe jij reageert op stress en spanning en wat jij geneigd bent te doen. Ga in de weerstand, vlucht je weg, mijd je conflicten. En wat brengt dit je? Maar nog belangrijker, wat doe je om weer terug te keren naar rust? Wat heb jij nodig? En wat doe jij nu al jaren wellicht op automatische piloot om die rust terug te vinden? Daar liggen namelijk de aanknopingspunten voor wat specifiek voor jou helpende technieken, tools en omgevingen zijn om je zo comfortabel, veilig en rustig mogelijk te voelen tijdens de bevalling. Je hoeft het niet allemaal te doen. Je hoeft niet alle technieken te gebruiken of het te doen zoals iedereen het doet. Je moet en wil het vooral gaan doen op de manier die voor jou werkt, die jou de feedback geeft en dat jij je veilig voelt. Ik wil je vooral vandaag ook meegeven dat jouw oerbrein niet statisch is. Het staat niet vast, het is niet in steen gebijd. Jouw brein leert en het past zich aan en het reageert op nieuwe ervaringen, op herhalingen op de bewuste aandacht die jij hebt voor je binnenwereld, je lichaam en je omgeving. Dat wat gevormd is, kan worden omgevormd. En dat begint met bewustzijn, met begrijpen hoe je systeem werkt en met de bereidheid om waar dat wenselijk is, anders te gaan kijken naar dingen dan je nu gewend bent. Dit is niet iets wat je met één aflevering of met één oefening belichaamt, maar wel wat ieder van ons in zich heeft, als je er maar aandacht aan geeft. Ook jij hebt veel meer invloed op je ervaringen nu en tijdens de bevalling dan je eerder wellicht dacht. Met dat hoopvolle inzicht ga ik deze aflevering afronden. Als jij wilt leren hoe je dit in de praktijk brengt, hoe je jouw zenuwstelsel niet overschreeuwt, maar echt overtuigt dat de bevalling veilig is, kijk dan even in de show notes, want dit is precies waar ik je in begeleid in mijn bevolkcursus. En dan wens ik je voor nu nog een hele fijne dag of nacht en tot de volgende keer